付録――ヨーガへの言及
この翻訳はAI支援ツールを用いて作成されたものであり、不正確な箇所を含む可能性があります。英語の原文を正本としますので、正確な内容については原文をご参照ください。
AI-translated. May contain errors. For accurate text, refer to the original English.
日本語
付録
ヨーガへの言及
अग्निर्यत्राभिमथ्यते वायुर्यत्राधिरुध्यते ।
सोमो यत्रातिरिच्यते तत्र सञ्जायते मनः ॥६॥
अग्निर्यत्राभिमथ्यते वायुर्यत्राधिरुध्यते ।
सोमो यत्रातिरिच्यते तत्र सञ्जायते मनः ॥६॥
6 火が擦り起こされるところ、気息が制御されるところ、ソーマがあふれ流れるところ、そこに（完全な）心が生まれる。
त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरं
हृदीन्द्रियाणि मनसा सन्निवेश्य ।
ब्रह्मोडुपेन प्रतरेत विद्वान्
स्रोतांसि सर्वाणि भयानकानि ॥८॥
त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरं
हृदीन्द्रियाणि मनसा सन्निवेश्य ।
ब्रह्मोडुपेन प्रतरेत विद्वान्
स्रोतांसि सर्वाणि भयानकानि ॥८॥
8 胸と喉と頭を真っ直ぐに立てて身体を正しい姿勢に置き、諸感官を心のなかに入らせて、賢者はブラフマンという筏によって、あらゆる恐るべき流れを渡る。
प्राणान् प्रपीड्येह संयुक्तचेष्टः
क्षीणे प्राणे नासिकयोच्छ्वसीत ।
दुष्टाश्वयुक्तमिव वाहमेनं
विद्वान् मनो धारयेताप्रमत्तः ॥९॥
प्राणान् प्रपीड्येह संयुक्तचेष्टः
क्षीणे प्राणे नासिकयोच्छ्वसीत ।
दुष्टाश्वयुक्तमिव वाहमेनं
विद्वान् मनो धारयेताप्रमत्तः ॥९॥
9 よく整えられた努力をなす人はプラーナを制御し、それが静まったとき、鼻孔を通して息を吐き出す。堅忍な賢者は、御者が荒れ馬を御するように、自らの心を保つ。
समे शुचौ शर्करावह्निवालुका-
विवर्जिते शब्दजलाश्रयादिभिः ।
मनोनुकूले न च चक्षुपीडने
गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजयेत् ॥१०॥
समे शुचौ शर्करावह्निवालुका-
विवर्जिते शब्दजलाश्रयादिभिः ।
मनोनुकूले न च चक्षुपीडने
गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजयेत् ॥१०॥
10 床が平らで、小石も火も砂もなく、人の声や滝の音といった心を乱す物音のない、山の洞窟のような（人里離れた）場所、心を助け、目を楽しませる吉祥の場所において。ヨーガが修されるべきである（心が結びつけられるべきである）。
नीहारधूमार्कानिलानलानां
खद्योतविद्युत्-स्फटिक-शशीनाम् ।
एतानि रूपाणि पुरःसराणि
ब्रह्मण्यभिव्यक्तिकराणि योगे ॥११॥
नीहारधूमार्कानिलानलानां
खद्योतविद्युत्-स्फटिक-शशीनाम् ।
एतानि रूपाणि पुरःसराणि
ब्रह्मण्यभिव्यक्तिकराणि योगे ॥११॥
11 雪、煙、太陽、風、火、蛍、稲妻、水晶、月のような、これらの形が先立って現れ、ヨーガにおいて次第にブラフマンを顕わにする。
पृथ्व्यप्तेजोऽनिलखे समुत्थिते
पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते ।
न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः
प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम् ॥१२॥
पृथ्व्यप्तेजोऽनिलखे समुत्थिते
पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते ।
न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः
प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम् ॥१२॥
12 地、水、光、火、エーテルから生じるヨーガの知覚が起こったとき、そのときヨーガは始まったのである。ヨーガの火から成る身体を得た者には、病も、老いも、死も訪れない。
लघुत्वमारोग्यमलोलुपत्वं
वर्णप्रसादः स्वरसौष्ठवञ्च ।
गन्धः शुभो मूत्रपुरीषमल्पं
योगप्रवृत्तिं प्रथमां वदन्ति ॥१३॥
लघुत्वमारोग्यमलोलुपत्वं
वर्णप्रसादः स्वरसौष्ठवञ्च ।
गन्धः शुभो मूत्रपुरीषमल्पं
योगप्रवृत्तिं प्रथमां वदन्ति ॥१३॥
13 ヨーガに入ったことの最初のしるしは、身の軽さ、健康、貪りのなさ、顔色の清らかさ、美しい声、身体の芳しい香り、そして排泄物の少なさである。
यथैव बिम्बं मृदयोपलिप्तं
तेजोमयं भ्राजते तत् सुधान्तम् ।
तद्वाऽऽत्मतत्त्वं प्रसमीक्ष्य देही
एकः कृतार्थो भवते वीतशोकः ॥१४॥
यथैव बिम्बं मृदयोपलिप्तं
तेजोमयं भ्राजते तत् सुधान्तम् ।
तद्वाऽऽत्मतत्त्वं प्रसमीक्ष्य देही
एकः कृतार्थो भवते वीतशोकः ॥१४॥
14 金や銀が、はじめは土に覆われていても、清められれば光に満ちて輝くように、身体をもつ人はアートマンの真理を一なるものとして見て、目的を達し、憂いなき者となる。
आसनानि समभ्यस्य वाञ्छितानि यथाविधि ।
प्राणायामं ततो गार्गि जितासनगतोऽभ्यसेत् ॥
मृद्वासने कुशान् सम्यगास्तीर्याजिनमेव च ।
लम्बोदरं च सम्पूज्य फलमोदकभक्षणैः ॥
तदासने सुखासीनः सव्ये न्यस्येतरं करम् ।
समग्रीवशिराः सम्यक् संवृतास्यः सुनिश्चलः ॥
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वाऽपि नासाग्रन्यस्तलोचनः ।
अतिभुक्तमभुक्तं वा वर्जयित्वा प्रयत्नतः ॥
नडीसंशोधनं कुर्यादुक्तमार्गेण यत्नतः ।
वृथा क्लेषो भवेत्तस्य तच्छोधनमकुर्वतः ॥
नासाग्रे शशभृद्बीजं चन्द्रातपवितानितम् ।
सप्तमस्य तु वर्गस्य चतुर्थं बिन्दुसंयुतम् ॥
विश्वमध्यस्थमालोक्य नासाग्रे चक्षुषी उभे ।
इडया पूरयेद्वायुं बाह्यं द्वादशमात्रकैः ॥
ततोऽग्निं पूर्ववद्ध्यायेत् स्फुरज्ज्वालावलीयुतम् ।
रुषष्ठं बिन्दुसंयुक्तं शिखिमण्डलसंस्थितम् ॥
ध्यायेद्विरेचयेद्वायुं मन्दं पिङ्गलया पुनः ।
पुनः पिङ्गलयापूर्य घ्राणं दक्षिणतः सुधीः ॥
तद्वद्विरेचयेद्वायुमिडया तु शनैः शनैः ।
त्रिचतुर्वत्सरं चापि त्रिचतुर्मासमेव वा ॥
गुरुणोक्तप्रकारेण रहस्येवं समभ्यरेत् ।
प्रातर्मध्यान्दिने सायं स्नात्वा षट्कृत्व आचरेत् ॥
सन्ध्यादिकर्म कृत्वैव मध्यरात्रेऽपि नित्यशः ।
नाड़ीशुद्धिमवाप्नोति तच्चिह्नं द्श्यते पृथक् ॥
शरीरलधुता दीप्तिर्जठराग्निविवर्धनम् ।
नादाभिव्यक्तिरित्येतल्लिङ्गं तच्छुद्धिसूचनम् ॥
प्राणायामं ततः कुर्याद्रेचकपूरककुम्भकैः ।
प्राणापानसमायोगः प्राणायामः प्रकीर्तितः ॥
＊ ＊ ＊
पूरयेत् षोडशैर्मात्रैरापादतलमस्तकम् ।
मात्रैर्द्वात्रिंशकैः पश्चाद्रेचयेत् सुसमाहितः ॥
सम्पूर्णकुम्भवद्वायोर्निश्चलं मूर्घ्नि देशतः ।
क्ुम्भकं धारमं गार्गि चतुःषष्टज्ञा तु मात्रया ॥
ऋषयस्तु वदन्तयन्ये प्राणायामपरायणाः ।
पवित्रीभूताः पूतान्त्राः प्रभञ्जनजये रताः ॥
तत्रादौ कुम्भक कृत्वा चतुःषष्टज्ञा तु मात्रया ।
रेचयेत् षोडशैर्मात्रैर्नासेनैकेन सुन्दरि ।
ततश्च पूरयेद्वायुं शनैः षोडशमात्रया ॥
प्राणायामैर्दहेद्दोषान् धारणाभिश्च किल्बिषान् ।
प्रत्याहाराच्च संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान् गुणान् ॥
आसनानि समभ्यस्य वाञ्छितानि यथाविधि ।
प्राणायामं ततो गार्गि जितासनगतोऽभ्यसेत् ॥
मृद्वासने कुशान् सम्यगास्तीर्याजिनमेव च ।
लम्बोदरं च सम्पूज्य फलमोदकभक्षणैः ॥
तदासने सुखासीनः सव्ये न्यस्येतरं करम् ।
समग्रीवशिराः सम्यक् संवृतास्यः सुनिश्चलः ॥
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वाऽपि नासाग्रन्यस्तलोचनः ।
अतिभुक्तमभुक्तं वा वर्जयित्वा प्रयत्नतः ॥
नडीसंशोधनं कुर्यादुक्तमार्गेण यत्नतः ।
वृथा क्लेषो भवेत्तस्य तच्छोधनमकुर्वतः ॥
नासाग्रे शशभृद्बीजं चन्द्रातपवितानितम् ।
सप्तमस्य तु वर्गस्य चतुर्थं बिन्दुसंयुतम् ॥
विश्वमध्यस्थमालोक्य नासाग्रे चक्षुषी उभे ।
इडया पूरयेद्वायुं बाह्यं द्वादशमात्रकैः ॥
ततोऽग्निं पूर्ववद्ध्यायेत् स्फुरज्ज्वालावलीयुतम् ।
रुषष्ठं बिन्दुसंयुक्तं शिखिमण्डलसंस्थितम् ॥
ध्यायेद्विरेचयेद्वायुं मन्दं पिङ्गलया पुनः ।
पुनः पिङ्गलयापूर्य घ्राणं दक्षिणतः सुधीः ॥
तद्वद्विरेचयेद्वायुमिडया तु शनैः शनैः ।
त्रिचतुर्वत्सरं चापि त्रिचतुर्मासमेव वा ॥
गुरुणोक्तप्रकारेण रहस्येवं समभ्यरेत् ।
प्रातर्मध्यान्दिने सायं स्नात्वा षट्कृत्व आचरेत् ॥
सन्ध्यादिकर्म कृत्वैव मध्यरात्रेऽपि नित्यशः ।
नाड़ीशुद्धिमवाप्नोति तच्चिह्नं द्श्यते पृथक् ॥
शरीरलधुता दीप्तिर्जठराग्निविवर्धनम् ।
नादाभिव्यक्तिरित्येतल्लिङ्गं तच्छुद्धिसूचनम् ॥
प्राणायामं ततः कुर्याद्रेचकपूरककुम्भकैः ।
प्राणापानसमायोगः प्राणायामः प्रकीर्तितः ॥
＊ ＊ ＊
पूरयेत् षोडशैर्मात्रैरापादतलमस्तकम् ।
मात्रैर्द्वात्रिंशकैः पश्चाद्रेचयेत् सुसमाहितः ॥
सम्पूर्णकुम्भवद्वायोर्निश्चलं मूर्घ्नि देशतः ।
क्ुम्भकं धारमं गार्गि चतुःषष्टज्ञा तु मात्रया ॥
ऋषयस्तु वदन्तयन्ये प्राणायामपरायणाः ।
पवित्रीभूताः पूतान्त्राः प्रभञ्जनजये रताः ॥
तत्रादौ कुम्भक कृत्वा चतुःषष्टज्ञा तु मात्रया ।
रेचयेत् षोडशैर्मात्रैर्नासेनैकेन सुन्दरि ।
ततश्च पूरयेद्वायुं शनैः षोडशमात्रया ॥
प्राणायामैर्दहेद्दोषान् धारणाभिश्च किल्बिषान् ।
प्रत्याहाराच्च संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान् गुणान् ॥
「望むままに、規則に従って坐法を修した後、おおガールギー（Gargi）よ、坐法を征服した人はプラーナーヤーマ（調息）を修すべきである」
「クシャ草（Kusha）の上に敷いた（鹿または虎の）皮の上に安楽な坐法で坐り、果物と甘菓子をもってガナパティ（Ganapati）を礼拝し、右の掌を左の掌の上に置き、喉と頭を一直線に保ち、唇を閉じて固く結び、東または北に向かい、目を鼻の先に据え、過食も断食も避けて、ナーディー（Nadi）を浄化すべきである。これなしには修練は実りのないものとなる。ピンガラーとイダーの接合点（右と左の鼻孔）において（種字）『フム（Hum）』を念じつつ、イダーを外気で12マートラー（Matra、秒）のあいだ満たすべきである。次いでヨーギーは同じ場所において『ルン（Rung）』という語とともに火を瞑想し、そのように瞑想しながら、ピンガラー（右の鼻孔）を通してゆっくりと息を吐き出す。再びピンガラーを通して息を満たし、同じようにしてイダーを通してゆっくりと息を吐き出すべきである。これは、グルの指示に従い、3、4年、あるいは3、4か月のあいだ、ひそかに（部屋でただ一人で）、早朝、正午、夕方、そして真夜中に、神経が浄化される（まで）修すべきである。身体の軽さ、清らかな顔色、旺盛な食欲、ナーダ（Nada）が聞こえることが、神経の浄化のしるしである。次いで、レーチャカ（呼気）、クンバカ（保息）、プーラカ（吸気）から成るプラーナーヤーマを修すべきである。プラーナをアパーナ（Apana）と結合させることが、プラーナーヤーマである」
「16マートラーで頭から足まで身体を満たし、32マートラーでプラーナを吐き出し、64マートラーでクンバカをなすべきである」
「また別のプラーナーヤーマもある。そこでは、まず64マートラーでクンバカをなし、次いで16マートラーでプラーナを吐き出し、その次に16マートラーで身体を満たすべきである」
「プラーナーヤーマによって身体の不浄が投げ捨てられ、ダーラナー（凝念）によって心の不浄が、プラティヤーハーラ（制感）によって執着の不浄が投げ捨てられ、サマーディ（三昧）によって、魂の主権を覆い隠すいっさいのものが取り除かれる」
भावनोपचयात् शुद्धस्य सर्वं प्रकृतिवत् ॥२९॥
29 瞑想の成就によって、清浄な者（プルシャ）に自然のあらゆる力が訪れる。
रागोपहतिर्ध्यानम् ॥३०॥
30 瞑想とは執着の除去である。
वृत्तिनिरोधात्तत्सिद्धिः ॥३१॥
31 それは心の作用の止滅によって完成される。
धारणाऽऽसनस्वकर्मणा तत्सिद्धिः ॥३२॥
32 ダーラナー、坐法、自らの義務の遂行によって、それは完成される。
निरोधश्छर्दिविधारणाभ्याम् ॥३३॥
33 プラーナの制御は、吐き出すことと保持することによってなされる。
स्थिरसुखमासनम् ॥३४॥
34 坐法とは、安定して快適なものである。
वैराग्यादभ्यासाच्च ॥३६॥
36 無執着と修練によってもまた、瞑想は完成される。
तत्त्वाभ्यासान्नेति नेतीति त्यागाद्विवेकसिद्धिः ॥७४॥
74 自然の諸原理について熟考し、それらを「それにあらず、それにあらず」として捨て去ることによって、識別は完成される。
आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥३॥
3 教えは繰り返されるべきである。
श्येनवत् सुखदुःखी त्यागवियोगाभ्याम् ॥५॥
5 鷹は、餌を取り上げられれば不幸になり、自ら餌を手放せば幸福であるように（すべてを自ら進んで放棄する者は幸福である）。
अहिनिर्ल्वयिनीवत् ॥६॥
6 蛇が古い皮を脱ぎ捨てて幸福であるように。
असाधनानुचिन्तनं बन्धाय भरतवत् ॥८॥
8 解脱の手段とならないものは思うべきではない。それは、バラタ（Bharata）の場合のように、束縛の原因となる。
बहुभिर्योगे विरोधो रागादिभिः कुमारीशङ्खवत् ॥९॥
9 多くのものとの交わりからは、乙女の手の貝の腕輪のように、愛着や嫌悪などを通して瞑想への妨げが生じる。
द्वाभ्यामपि तथैव ॥१०॥
10 二つの場合でさえ同じである。
निराशः सुखी पिङ्गलावत् ॥११॥
11 希望を捨てた者は、娘ピンガラーのように幸福である。
बहुशास्त्रगुरूपासनेऽपि सारादानं षट्पदवत् ॥१३॥
13 多くの教典や師に帰依するのはよいが、蜜蜂が多くの花から精髄を採るように、それらすべてから精髄を採るべきである。
इषुकारवन्नैकचित्तस्य समाधिहानिः ॥१४॥
14 矢作りの職人のように心が集中した者は、その瞑想を乱されることがない。
कृतनियमलङ्घनादानर्थक्यं लोकवत् ॥१५॥
15 本来の規則に背くことによって、他の世俗の事柄におけるのと同様に、目的は達成されない。
प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कृत्वा सिद्धिर्बहुकालात्तद्वत् ॥१९॥
19 禁欲、恭敬、グルへの献身によって、長い時を経て成就が訪れる（インドラの場合のように）。
न कालनियमो वामदेववत् ॥२०॥
20 時に関する定めはない。ヴァーマデーヴァ（Vamadeva）の場合のように。
लब्धातिशययोगाद्वा तद्वत् ॥२४॥
24 あるいは、完成に達した者との交わりによって。
न भोगात् राघशान्तिर्मुनिवत् ॥२७॥
27 享楽によっては、（長くヨーガを修した）聖者たちにおいてさえ、欲望は鎮まらない。
योगसिद्धयोऽप्यौषधादिसिद्धिवन्नापलापनीयाः ॥१२८॥
128 ヨーガによって得られるシッディは、薬などによる回復と同様に、否定されるべきではない。
स्थिरसुखमासनमिति न नियमः ॥२४॥
24 快適で安定した姿勢であれば、いかなるものもアーサナ（坐法）である。ほかに規則はない。
आसीनः सम्भवात् ॥७॥
7 礼拝は坐った姿勢において可能である。
ध्यानाच्च ॥८॥
8 瞑想のゆえに。
अचलत्वञ्चापेक्षय ॥९॥
9 瞑想する（人）は不動の大地にたとえられるがゆえに。
स्मरन्ति च ॥१०॥
10 またスムリティ（聖伝）がそう述べているがゆえに。
यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ॥११॥
11 場所に関する定めはない。心が集中するところならどこでも、そこで礼拝を行うべきである。
これらのいくつかの抜粋は、インド哲学の他の諸体系がヨーガについて何を語っているかを示すものである。
## 注
English
APPENDIX
REFERENCES TO YOGA
अग्निर्यत्राभिमथ्यते वायुर्यत्राधिरुध्यते ।
सोमो यत्रातिरिच्यते तत्र सञ्जायते मनः ॥६॥
अग्निर्यत्राभिमथ्यते वायुर्यत्राधिरुध्यते ।
सोमो यत्रातिरिच्यते तत्र सञ्जायते मनः ॥६॥
6. Where the fire is rubbed, where the air is controlled, where the Soma flows over, there a (perfect) mind is created.
त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरं
हृदीन्द्रियाणि मनसा सन्निवेश्य ।
ब्रह्मोडुपेन प्रतरेत विद्वान्
स्रोतांसि सर्वाणि भयानकानि ॥८॥
त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरं
हृदीन्द्रियाणि मनसा सन्निवेश्य ।
ब्रह्मोडुपेन प्रतरेत विद्वान्
स्रोतांसि सर्वाणि भयानकानि ॥८॥
8. Placing the body in a straight posture, with the chest, the throat, and the head held erect, making the organs enter the mind, the sage crosses all the fearful currents by means of the raft of Brahman.
प्राणान् प्रपीड्येह संयुक्तचेष्टः
क्षीणे प्राणे नासिकयोच्छ्वसीत ।
दुष्टाश्वयुक्तमिव वाहमेनं
विद्वान् मनो धारयेताप्रमत्तः ॥९॥
प्राणान् प्रपीड्येह संयुक्तचेष्टः
क्षीणे प्राणे नासिकयोच्छ्वसीत ।
दुष्टाश्वयुक्तमिव वाहमेनं
विद्वान् मनो धारयेताप्रमत्तः ॥९॥
9. The man of well-regulated endeavours controls the Prâna; and when it has become quieted, breathes out through the nostrils. The persevering sage holds his mind as a charioteer holds the restive horses.
समे शुचौ शर्करावह्निवालुका-
विवर्जिते शब्दजलाश्रयादिभिः ।
मनोनुकूले न च चक्षुपीडने
गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजयेत् ॥१०॥
समे शुचौ शर्करावह्निवालुका-
विवर्जिते शब्दजलाश्रयादिभिः ।
मनोनुकूले न च चक्षुपीडने
गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजयेत् ॥१०॥
10. In (lonely) places as mountain caves where the floor is even, free of pebbles, fire, or sand, where there are no disturbing noises from men or waterfalls, in auspicious places helpful to the mind and pleasing to the eyes. Yoga is to be practised (mind is to be joined).
नीहारधूमार्कानिलानलानां
खद्योतविद्युत्-स्फटिक-शशीनाम् ।
एतानि रूपाणि पुरःसराणि
ब्रह्मण्यभिव्यक्तिकराणि योगे ॥११॥
नीहारधूमार्कानिलानलानां
खद्योतविद्युत्-स्फटिक-शशीनाम् ।
एतानि रूपाणि पुरःसराणि
ब्रह्मण्यभिव्यक्तिकराणि योगे ॥११॥
11. Like snowfall, smoke, sun, wind, fire, firefly, lightning, crystal, moon, these forms, coming before, gradually manifest the Brahman in Yoga.
पृथ्व्यप्तेजोऽनिलखे समुत्थिते
पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते ।
न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः
प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम् ॥१२॥
पृथ्व्यप्तेजोऽनिलखे समुत्थिते
पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते ।
न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः
प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम् ॥१२॥
12. When the perceptions of Yoga, arising from earth, water, light, fire, ether, have taken place, then Yoga has begun. Unto him does not come disease, nor old age, nor death, who has got a body made up of the fire of Yoga.
लघुत्वमारोग्यमलोलुपत्वं
वर्णप्रसादः स्वरसौष्ठवञ्च ।
गन्धः शुभो मूत्रपुरीषमल्पं
योगप्रवृत्तिं प्रथमां वदन्ति ॥१३॥
लघुत्वमारोग्यमलोलुपत्वं
वर्णप्रसादः स्वरसौष्ठवञ्च ।
गन्धः शुभो मूत्रपुरीषमल्पं
योगप्रवृत्तिं प्रथमां वदन्ति ॥१३॥
13. The first signs of entering Yoga are lightness, health, non-covetousness, clearness of complexion, a beautiful voice, an agreeable odour in the body, and scantiness of excretions.
यथैव बिम्बं मृदयोपलिप्तं
तेजोमयं भ्राजते तत् सुधान्तम् ।
तद्वाऽऽत्मतत्त्वं प्रसमीक्ष्य देही
एकः कृतार्थो भवते वीतशोकः ॥१४॥
यथैव बिम्बं मृदयोपलिप्तं
तेजोमयं भ्राजते तत् सुधान्तम् ।
तद्वाऽऽत्मतत्त्वं प्रसमीक्ष्य देही
एकः कृतार्थो भवते वीतशोकः ॥१४॥
14. As gold or silver, first covered with earth, and then cleaned, shines full of light, so the embodied man seeing the truth of the Atman as one, attains the goal and becomes sorrowless.
आसनानि समभ्यस्य वाञ्छितानि यथाविधि ।
प्राणायामं ततो गार्गि जितासनगतोऽभ्यसेत् ॥
मृद्वासने कुशान् सम्यगास्तीर्याजिनमेव च ।
लम्बोदरं च सम्पूज्य फलमोदकभक्षणैः ॥
तदासने सुखासीनः सव्ये न्यस्येतरं करम् ।
समग्रीवशिराः सम्यक् संवृतास्यः सुनिश्चलः ॥
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वाऽपि नासाग्रन्यस्तलोचनः ।
अतिभुक्तमभुक्तं वा वर्जयित्वा प्रयत्नतः ॥
नडीसंशोधनं कुर्यादुक्तमार्गेण यत्नतः ।
वृथा क्लेषो भवेत्तस्य तच्छोधनमकुर्वतः ॥
नासाग्रे शशभृद्बीजं चन्द्रातपवितानितम् ।
सप्तमस्य तु वर्गस्य चतुर्थं बिन्दुसंयुतम् ॥
विश्वमध्यस्थमालोक्य नासाग्रे चक्षुषी उभे ।
इडया पूरयेद्वायुं बाह्यं द्वादशमात्रकैः ॥
ततोऽग्निं पूर्ववद्ध्यायेत् स्फुरज्ज्वालावलीयुतम् ।
रुषष्ठं बिन्दुसंयुक्तं शिखिमण्डलसंस्थितम् ॥
ध्यायेद्विरेचयेद्वायुं मन्दं पिङ्गलया पुनः ।
पुनः पिङ्गलयापूर्य घ्राणं दक्षिणतः सुधीः ॥
तद्वद्विरेचयेद्वायुमिडया तु शनैः शनैः ।
त्रिचतुर्वत्सरं चापि त्रिचतुर्मासमेव वा ॥
गुरुणोक्तप्रकारेण रहस्येवं समभ्यरेत् ।
प्रातर्मध्यान्दिने सायं स्नात्वा षट्कृत्व आचरेत् ॥
सन्ध्यादिकर्म कृत्वैव मध्यरात्रेऽपि नित्यशः ।
नाड़ीशुद्धिमवाप्नोति तच्चिह्नं द्श्यते पृथक् ॥
शरीरलधुता दीप्तिर्जठराग्निविवर्धनम् ।
नादाभिव्यक्तिरित्येतल्लिङ्गं तच्छुद्धिसूचनम् ॥
प्राणायामं ततः कुर्याद्रेचकपूरककुम्भकैः ।
प्राणापानसमायोगः प्राणायामः प्रकीर्तितः ॥
* * *
पूरयेत् षोडशैर्मात्रैरापादतलमस्तकम् ।
मात्रैर्द्वात्रिंशकैः पश्चाद्रेचयेत् सुसमाहितः ॥
सम्पूर्णकुम्भवद्वायोर्निश्चलं मूर्घ्नि देशतः ।
क्ुम्भकं धारमं गार्गि चतुःषष्टज्ञा तु मात्रया ॥
ऋषयस्तु वदन्तयन्ये प्राणायामपरायणाः ।
पवित्रीभूताः पूतान्त्राः प्रभञ्जनजये रताः ॥
तत्रादौ कुम्भक कृत्वा चतुःषष्टज्ञा तु मात्रया ।
रेचयेत् षोडशैर्मात्रैर्नासेनैकेन सुन्दरि ।
ततश्च पूरयेद्वायुं शनैः षोडशमात्रया ॥
प्राणायामैर्दहेद्दोषान् धारणाभिश्च किल्बिषान् ।
प्रत्याहाराच्च संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान् गुणान् ॥
आसनानि समभ्यस्य वाञ्छितानि यथाविधि ।
प्राणायामं ततो गार्गि जितासनगतोऽभ्यसेत् ॥
मृद्वासने कुशान् सम्यगास्तीर्याजिनमेव च ।
लम्बोदरं च सम्पूज्य फलमोदकभक्षणैः ॥
तदासने सुखासीनः सव्ये न्यस्येतरं करम् ।
समग्रीवशिराः सम्यक् संवृतास्यः सुनिश्चलः ॥
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वाऽपि नासाग्रन्यस्तलोचनः ।
अतिभुक्तमभुक्तं वा वर्जयित्वा प्रयत्नतः ॥
नडीसंशोधनं कुर्यादुक्तमार्गेण यत्नतः ।
वृथा क्लेषो भवेत्तस्य तच्छोधनमकुर्वतः ॥
नासाग्रे शशभृद्बीजं चन्द्रातपवितानितम् ।
सप्तमस्य तु वर्गस्य चतुर्थं बिन्दुसंयुतम् ॥
विश्वमध्यस्थमालोक्य नासाग्रे चक्षुषी उभे ।
इडया पूरयेद्वायुं बाह्यं द्वादशमात्रकैः ॥
ततोऽग्निं पूर्ववद्ध्यायेत् स्फुरज्ज्वालावलीयुतम् ।
रुषष्ठं बिन्दुसंयुक्तं शिखिमण्डलसंस्थितम् ॥
ध्यायेद्विरेचयेद्वायुं मन्दं पिङ्गलया पुनः ।
पुनः पिङ्गलयापूर्य घ्राणं दक्षिणतः सुधीः ॥
तद्वद्विरेचयेद्वायुमिडया तु शनैः शनैः ।
त्रिचतुर्वत्सरं चापि त्रिचतुर्मासमेव वा ॥
गुरुणोक्तप्रकारेण रहस्येवं समभ्यरेत् ।
प्रातर्मध्यान्दिने सायं स्नात्वा षट्कृत्व आचरेत् ॥
सन्ध्यादिकर्म कृत्वैव मध्यरात्रेऽपि नित्यशः ।
नाड़ीशुद्धिमवाप्नोति तच्चिह्नं द्श्यते पृथक् ॥
शरीरलधुता दीप्तिर्जठराग्निविवर्धनम् ।
नादाभिव्यक्तिरित्येतल्लिङ्गं तच्छुद्धिसूचनम् ॥
प्राणायामं ततः कुर्याद्रेचकपूरककुम्भकैः ।
प्राणापानसमायोगः प्राणायामः प्रकीर्तितः ॥
* * *
पूरयेत् षोडशैर्मात्रैरापादतलमस्तकम् ।
मात्रैर्द्वात्रिंशकैः पश्चाद्रेचयेत् सुसमाहितः ॥
सम्पूर्णकुम्भवद्वायोर्निश्चलं मूर्घ्नि देशतः ।
क्ुम्भकं धारमं गार्गि चतुःषष्टज्ञा तु मात्रया ॥
ऋषयस्तु वदन्तयन्ये प्राणायामपरायणाः ।
पवित्रीभूताः पूतान्त्राः प्रभञ्जनजये रताः ॥
तत्रादौ कुम्भक कृत्वा चतुःषष्टज्ञा तु मात्रया ।
रेचयेत् षोडशैर्मात्रैर्नासेनैकेन सुन्दरि ।
ततश्च पूरयेद्वायुं शनैः षोडशमात्रया ॥
प्राणायामैर्दहेद्दोषान् धारणाभिश्च किल्बिषान् ।
प्रत्याहाराच्च संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान् गुणान् ॥
"After practicing the postures as desired, according to rules, then, O Gârgi, the man who has conquered the posture will practice Prânâyâma.
"Seated in an easy posture, on a (deer or tiger) skin, placed on Kusha grass, worshipping Ganapati with fruits and sweetmeats, placing the right palm on the left, holding the throat and head in the same line, the lips closed and firm, facing the east or the north, the eyes fixed on the tip of the nose, avoiding too much food or fasting, the Nâdis should be purified, without which the practice will be fruitless. Thinking of the (seed-word) "Hum," at the junction of Pingalâ and Idâ (the right and the left nostrils), the Ida should be filled with external air in twelve Mâtrâs (seconds); then the Yogi meditates on fire in the same place with the word "Rung," and while meditating thus, slowly ejects the air through the Pingala (right nostril). Again filling in through the Pingala the air should be slowly ejected through the Ida, in the same way. This should be practiced for three or four years, or three or four months, according to the directions of a Guru, in secret (alone in a room), in the early morning, at midday, in the evening, and at midnight (until) the nerves become purified. Lightness of body, clear complexion, good appetite, hearing of the Nâda, are the signs of the purification of nerves. Then should be practiced Pranayama composed of Rechaka (exhalation), Kumbhaka (retention), and Puraka (inhalation). Joining the Prâna with the Apâna is Pranayama.
"In sixteen Matras filling the body from the head to the feet, in thirty-two Matras the Prana is to be thrown out, and with sixty-four the Kurnbhaka should be made.
"There is another Pranayama in which the Kumbhaka should first be made with sixty-four Matras, then the Prana should be thrown out with sixteen, and the body next filled with sixteen Matras.
"By Pranayama impurities of the body are thrown out; by Dhâranâ the impurities of the mind; by Pratyâhâra impurities of attachment; and by Samâdhi is taken off everything that hides the lordship of the Soul."
भावनोपचयात् शुद्धस्य सर्वं प्रकृतिवत् ॥२९॥
29. By the achievement of meditation, there come to the pure one (the Purusha) all powers of nature.
रागोपहतिर्ध्यानम् ॥३०॥
30. Meditation is the removal of attachment.
वृत्तिनिरोधात्तत्सिद्धिः ॥३१॥
31. It is perfected by the suppression of the modifications.
धारणाऽऽसनस्वकर्मणा तत्सिद्धिः ॥३२॥
32. By Dhâranâ, posture, and performance of one's duties, it is perfected.
निरोधश्छर्दिविधारणाभ्याम् ॥३३॥
33. Restraint of the Prâna is by means of expulsion and retention.
स्थिरसुखमासनम् ॥३४॥
34. Posture is that which is steady and easy.
वैराग्यादभ्यासाच्च ॥३६॥
36. Also by non-attachment and practice, meditation is perfected.
तत्त्वाभ्यासान्नेति नेतीति त्यागाद्विवेकसिद्धिः ॥७४॥
74. By reflection on the principles of nature, and by giving them up as "not It, not It," discrimination is perfected.
आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥३॥
3. Instruction is to be repeated.
श्येनवत् सुखदुःखी त्यागवियोगाभ्याम् ॥५॥
5. As the hawk becomes unhappy if the food is taken away from him and happy if he gives it up himself (so he who gives up everything voluntarily is happy).
अहिनिर्ल्वयिनीवत् ॥६॥
6. As the snake is happy in giving up his old skin.
असाधनानुचिन्तनं बन्धाय भरतवत् ॥८॥
8. That which is not a means of liberation is not to be thought of; it becomes a cause of bondage, as in the case of Bharata.
बहुभिर्योगे विरोधो रागादिभिः कुमारीशङ्खवत् ॥९॥
9. From the association of many things there is obstruction to meditation, through passion, aversion, etc., like the shell bracelets on the virgin's hand.
द्वाभ्यामपि तथैव ॥१०॥
10. It is the same even in the case of two.
निराशः सुखी पिङ्गलावत् ॥११॥
11. The renouncers of hope are happy, like the girl Pingalâ.
बहुशास्त्रगुरूपासनेऽपि सारादानं षट्पदवत् ॥१३॥
13. Although devotion is to be given to many institutes and teachers, the essence is to be taken from them all as the bee takes the essence from many flowers.
इषुकारवन्नैकचित्तस्य समाधिहानिः ॥१४॥
14. One whose mind has become concentrated like the arrowmaker's does not get his meditation disturbed.
कृतनियमलङ्घनादानर्थक्यं लोकवत् ॥१५॥
15. Through transgression of the original rules there is non-attainment of the goal, as in other worldly things.
प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कृत्वा सिद्धिर्बहुकालात्तद्वत् ॥१९॥
19. By continence, reverence, and devotion to Guru, success comes after a long time (as in the case of Indra).
न कालनियमो वामदेववत् ॥२०॥
20. There is no law as to time, as in the case of Vâmadeva.
लब्धातिशययोगाद्वा तद्वत् ॥२४॥
24. Or through association with one who has attained perfection.
न भोगात् राघशान्तिर्मुनिवत् ॥२७॥
27. Not by enjoyments is desire appeased even with sages (who have practised Yoga for long).
योगसिद्धयोऽप्यौषधादिसिद्धिवन्नापलापनीयाः ॥१२८॥
128. The Siddhis attained by Yoga are not to be denied like recovery through medicines etc.
स्थिरसुखमासनमिति न नियमः ॥२४॥
24. Any posture which is easy and steady is an Âsana; there is no other rule.
आसीनः सम्भवात् ॥७॥
7. Worship is possible in a sitting posture.
ध्यानाच्च ॥८॥
8. Because of meditation.
अचलत्वञ्चापेक्षय ॥९॥
9. Because the meditating (person) is compared to the immovable earth.
स्मरन्ति च ॥१०॥
10. Also because the Smritis say so.
यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ॥११॥
11. There is no law of place; wherever the mind is concentrated, there worship should be performed.
These several extracts give an idea of what other systems of Indian Philosophy have to say upon Yoga.
## Notes
本文はウィキソースのパブリックドメイン版によります。原著はアドヴァイタ・アーシュラマより刊行されました。