ودانتا

ودانتا

(سخنرانی در لاهور، ۱۲ نوامبر ۱۸۹۷)

دو جهان وجود دارد که ما در آنها زندگی می‌کنیم، یکی بیرونی و دیگری درونی. پیشرفت بشری از روزگاران کهن تقریباً به‌صورت خطوط موازی در هر دوی این جهان‌ها صورت گرفته است. جستجو از جهان بیرونی آغاز شد و انسان نخست می‌خواست پاسخ همه‌ی مسائل عمیق را از طبیعت بیرونی بیابد. انسان می‌خواست تشنگی خود را برای زیبایی و والایی از همه‌ی آنچه او را احاطه کرده بود سیراب کند؛ می‌خواست خود و هرآنچه را که در درونش بود به زبان محسوس بیان کند؛ و به‌راستی پاسخ‌هایی که دریافت کرد باشکوه بود، اندیشه‌هایی بس شگفت‌انگیز درباره‌ی خداوند و عبادت، و بیان‌هایی بسیار شورانگیز از زیبایی. اندیشه‌های والا به‌راستی از جهان بیرونی آمد. اما جهان دیگر، که بعدها برای بشریت گشوده شد، جهانی والاتر، زیباتر و بی‌نهایت گسترده‌تر را پیش روی او نهاد. در بخش کارما کاندای وداها، ما شگفت‌انگیزترین اندیشه‌های دینی را می‌یابیم، شگفت‌انگیزترین اندیشه‌ها درباره‌ی یک آفریدگار، نگهبان و ویرانگر فرمانروای جهان را در زبانی می‌یابیم که گاه بسیار روح‌انگیز است. بیشتر شما شاید آن شلوکای بسیار شگفت‌انگیز در ریگ‌ودا سَمهیتا را به یاد دارید که در آن توصیف آشوب نخستین آمده است، شاید والاترین توصیفی که تاکنون تلاش شده است. با وجود همه‌ی اینها، می‌بینیم که این تنها نقاشی از والایی بیرونی است، می‌بینیم که هنوز خام است، که هنوز چیزی از ماده به آن چسبیده است. باز می‌بینیم که این تنها بیان بی‌نهایت به زبان ماده است، به زبان متناهی؛ بی‌نهایتیِ عضلات است و نه ذهن؛ بی‌نهایتیِ فضا است و نه اندیشه. از این رو در بخش دوم، معرفت کاندا، می‌بینیم که روشی کاملاً متفاوت در پیش گرفته شده است. نخستین روش جستجو در طبیعت بیرونی برای حقایق جهان بود؛ تلاشی بود برای یافتن راه‌حل مسائل عمیق زندگی از جهان مادی. «آن که این هیمالیای باشکوه عظمتش را اعلام می‌کند.» این اندیشه‌ای بزرگ است، اما برای هند به اندازه‌ی کافی بزرگ نبود. ذهن هندی مجبور شد بازگردد و پژوهش جهت کاملاً متفاوتی به خود گرفت؛ از بیرون به درون، از ماده به ذهن. فریادی برخاست: «وقتی انسان می‌میرد، چه بر سرش می‌آید؟» «برخی می‌گویند هست، برخی دیگر می‌گویند نیست؛ ای پادشاه مرگ، بگو حقیقت چیست؟» در اینجا روشی کاملاً متفاوت می‌یابیم. ذهن هندی هرآنچه را که از جهان بیرونی به دست می‌آمد گرفت، اما از آن احساس رضایت نکرد؛ می‌خواست بیشتر جستجو کند، در اعماق روح خود غوطه‌ور شود، و پاسخ نهایی آمد.

اوپانیشادها، یا ودانتا، یا آرانیاکاها، یا رَهَسیَه نام این بخش از وداها است. در اینجا بی‌درنگ می‌بینیم که دین از همه‌ی تشریفات بیرونی رها شده است. در اینجا بی‌درنگ می‌بینیم که حقایق معنوی نه به زبان ماده، بلکه به زبان روح بیان شده‌اند؛ فراتر از لطیف به زبان فراتر از لطیف. دیگر هیچ خامی به آن نمی‌چسبد، دیگر هیچ سازشی با امور دنیوی در کار نیست. جسور، شجاع، فراتر از تصور روزگار کنونی، ذهن‌های بزرگ حکیمان اوپانیشادها ایستاده‌اند و والاترین حقایقی را که هرگز به بشریت موعظه شده اعلام می‌کنند، بدون هیچ سازشی، بدون هیچ ترسی. این است، ای هم‌وطنانم، آنچه می‌خواهم پیش رویتان بگذارم. حتی معرفت کاندای وداها اقیانوسی پهناور است؛ عمرهای بسیار لازم است تا حتی اندکی از آن فهمیده شود. به‌درستی رامانوجا درباره‌ی اوپانیشادها گفته است که آنها سر، شانه‌ها و تاج وداها هستند، و به‌یقین اوپانیشادها کتاب مقدس هند نوین شده‌اند. هندوها بزرگ‌ترین احترام را برای کارما کاندای وداها قائل‌اند، اما از لحاظ عملی، می‌دانیم که از قرن‌ها پیش منظور از شروتی، اوپانیشادها بوده است و تنها اوپانیشادها. می‌دانیم که همه‌ی فیلسوفان بزرگ ما، خواه ویاسه، پاتَنجَلی، یا گوتَمه، و حتی پدر همه‌ی فلسفه، خود کاپیلای بزرگ، هرگاه برای آنچه نوشته بودند مرجعی می‌خواستند، همه‌ی آنان آن را در اوپانیشادها یافتند و نه هیچ جای دیگر، زیرا در آنجا حقایقی است که تا ابد پابرجا می‌ماند.

حقایقی هستند که فقط در خطی معین، در جهتی معین، تحت شرایطی معین و برای زمان‌هایی معین درست هستند — آنهایی که بر نهادهای زمانه بنا شده‌اند. حقایق دیگری هستند که بر طبیعت خود انسان بنا شده‌اند و تا زمانی که خود انسان پابرجاست باید پایدار بمانند. اینها حقایقی هستند که تنها آنها می‌توانند جهانشمول باشند، و علی‌رغم همه‌ی تغییراتی که بر هند آمده است — در محیط اجتماعی ما، شیوه‌ی لباس پوشیدن ما، طرز غذا خوردن ما، شکل‌های عبادت ما — این حقایق جهانشمول شروتی‌ها، این اندیشه‌های شگفت‌انگیز ودانتایی، در والایی خود استوار ایستاده‌اند، تزلزل‌ناپذیر، شکست‌ناپذیر، فناناپذیر و جاودان. با این حال، نطفه‌ی همه‌ی اندیشه‌هایی که در اوپانیشادها پرورانده شد، پیشتر در کارما کاندا آموزش داده شده بود. اندیشه‌ی کیهان‌شناختی که همه‌ی فرقه‌های ودانتایی مجبور بودند آن را مسلم فرض کنند، روان‌شناسی‌ای که پایه‌ی مشترک همه‌ی مکاتب اندیشه‌ی هندی را تشکیل داده بود، در آنجا از پیش تدوین و به جهان عرضه شده بود. بنابراین چند کلمه‌ای درباره‌ی کارما کاندا پیش از آنکه بخش معنوی، یعنی ودانتا را آغاز کنیم، ضروری است؛ و پیش از هر چیز باید توضیح دهم که واژه‌ی ودانتا را در چه معنایی به کار می‌برم.

متأسفانه در هند نوین این تصور نادرست وجود دارد که واژه‌ی ودانتا فقط به نظام وحدت وجود اشاره دارد؛ اما باید همیشه به یاد داشته باشید که در هند نوین، سه پرَستهانه به‌طور یکسان در مطالعه‌ی همه‌ی نظام‌های دینی مهم شمرده می‌شوند. نخست وحی‌ها هستند، شروتی‌ها، که منظورم اوپانیشادها است. دوم، در میان فلسفه‌های ما، سوتراهای ویاسه بزرگ‌ترین برجستگی را دارند زیرا اوج همه‌ی نظام‌های فلسفی پیشین هستند. این نظام‌ها با یکدیگر تناقض ندارند، بلکه یکی بر دیگری بنا شده و گشایش تدریجی موضوع وجود دارد که در سوتراهای ویاسه به اوج می‌رسد. سپس، میان اوپانیشادها و سوتراها — که نظام‌بخشی حقایق شگفت‌انگیز ودانتا هستند — گیتا قرار دارد، تفسیر الهی ودانتا.

بنابراین اوپانیشادها، ویاسه‌سوتراها و گیتا توسط هر فرقه‌ای در هند که می‌خواهد ادعای اصالت کند پذیرفته شده‌اند، خواه ثنوی باشند، خواه ویشیشتا‌دوایتی، خواه پیرو وحدت وجود؛ مراجع هر یک از اینها سه پرَستهانه است. می‌بینیم که یک شانکاراچاریا، یا یک رامانوجا، یا یک مادواچاریا، یا یک والّابهاچاریا، یا یک چایتانیا — هر کسی که می‌خواست فرقه‌ی جدیدی بنیان نهد — باید این سه نظام را می‌گرفت و فقط تفسیری نو بر آنها می‌نوشت. بنابراین محدود کردن واژه‌ی ودانتا به تنها یک نظام که از اوپانیشادها برخاسته نادرست خواهد بود. همه‌ی اینها تحت واژه‌ی ودانتا جای می‌گیرند. ویشیشتادوایتی به همان اندازه حق دارد ودانتایی نامیده شود که پیرو وحدت وجود؛ در واقع کمی فراتر می‌روم و می‌گویم که آنچه ما واقعاً از واژه‌ی هندو مراد می‌کنیم، در حقیقت همان ودانتایی است. می‌خواهم توجه کنید که این سه نظام تقریباً از ازل در هند رایج بوده‌اند؛ زیرا نباید باور کنید که شانکارا مخترع نظام وحدت وجود بود. آن نظام قرن‌ها پیش از تولد شانکارا وجود داشت؛ او یکی از آخرین نمایندگان آن بود. همین‌طور با نظام ویشیشتادوایتا: قرن‌ها پیش از ظهور رامانوجا وجود داشت، چنان‌که از تفسیرهایی که نوشته است می‌دانیم؛ و نیز نظام‌های ثنوی که در کنار دیگران وجود داشته‌اند. و با دانش اندکم به این نتیجه رسیده‌ام که آنها با یکدیگر تناقض ندارند.

همان‌گونه که در مورد شش دَرشَنه می‌بینیم که آنها گشایش تدریجی اصول بزرگی هستند که موسیقی‌شان از نت‌های نرم و آرام آغاز شده و در نوای پیروزمندانه‌ی وحدت وجود به پایان می‌رسد، همچنین در این سه نظام نیز رشد تدریجی ذهن بشری را به سوی آرمان‌های بالاتر و بالاتر می‌یابیم تا آنکه همه چیز در آن وحدت شگفت‌انگیز ادغام می‌شود که در نظام وحدت وجود حاصل می‌گردد. بنابراین این سه با هم تناقض ندارند. از سوی دیگر ناگزیرم بگویم که این اشتباهی بوده که نه تنها از سوی اندکی مرتکب شده‌اند. می‌بینیم که یک آموزگار وحدت وجودی آن متون را که به‌ویژه وحدت وجود را تعلیم می‌دهند دست‌نخورده نگه می‌دارد و تلاش می‌کند متون ثنوی یا وحدت وجود مشروط را به معنای خود تفسیر کند. به همین ترتیب می‌بینیم که آموزگاران ثنوی تلاش می‌کنند معنای ثنوی خود را در متون وحدت وجودی بخوانند. مرشدان ما انسان‌های بزرگی بودند، اما ضرب‌المثلی هست: «حتی خطاهای مرشد را باید گفت.» من بر این باورم که تنها در همین مورد اشتباه کرده بودند. ما نیازی نداریم به تحریف متون متوسل شویم، نیازی به هیچ‌گونه ناصداقتی دینی نداریم، نیازی به هیچ‌گونه مغلطه‌ی دستوری نداریم، نیازی نیست که تلاش کنیم اندیشه‌های خود را در متونی بگنجانیم که هرگز برای آنها نبوده‌اند، بلکه کار ساده است و آسان‌تر می‌شود وقتی آموزه‌ی شگفت‌انگیز اَدهیکارَه‌بِهِدَه را درک کنید.

درست است که اوپانیشادها این یک موضوع را پیش روی خود دارند: «آن چیست که با شناختنش همه چیز شناخته می‌شود؟» به زبان امروزی، موضوع اوپانیشادها یافتن وحدت نهایی اشیا است. معرفت چیزی نیست جز یافتن وحدت در میان تنوع. هر علمی بر این بنا شده است؛ تمام دانش بشری بر یافتن وحدت در میان تنوع بنا شده است؛ و اگر وظیفه‌ی پاره‌های کوچک دانش بشری را که علوم می‌نامیم یافتن وحدت در میان چند پدیده‌ی متفاوت است، وقتی موضوع پیش روی ما یافتن وحدت در میان این جهان شگفت‌آور متنوع باشد — جایی که تفاوت‌های بی‌شمار در نام و صورت، در ماده و روح حکم‌فرماست — هر اندیشه‌ای از هر اندیشه‌ی دیگر متفاوت، هر صورتی از هر صورت دیگر متفاوت — آنگاه این وظیفه عظیم می‌شود. با این حال، هماهنگ کردن این سطوح بسیار و لوکاهای بی‌پایان، یافتن وحدت در میان این تنوع بی‌کران، موضوع اوپانیشادها است. از سوی دیگر، اندیشه‌ی کهن اَروندَهَتی نیایَه مصداق می‌یابد. برای نشان دادن ستاره‌ی ظریف اَروندَهَتی به کسی، ابتدا ستاره‌ی بزرگ و درخشان نزدیک‌ترین را نشان می‌دهند و از او می‌خواهند نخست چشمانش را بر آن بدوزد، و سپس هدایت نگاه او به سوی اَروندَهَتی بسیار آسان می‌شود. این وظیفه‌ای است که پیش روی ماست، و برای اثبات اندیشه‌ام فقط باید اوپانیشادها را به شما نشان دهم و خودتان خواهید دید. تقریباً هر فصل با تعالیم ثنوی، اوپاسَنا، آغاز می‌شود. نخست خداوند به‌عنوان کسی آموزش داده می‌شود که آفریدگار این جهان است، نگهبان آن، و آن که سرانجام همه چیز به سوی او بازمی‌گردد. او یکی است که باید پرستیده شود، فرمانروای طبیعت، راهنمای طبیعت بیرونی و درونی، اما در عین حال چنین می‌نماید که گویی بیرون از طبیعت و خارجی است. یک گام فراتر، و می‌بینیم که همان آموزگار تعلیم می‌دهد که این خداوند بیرون از طبیعت نیست، بلکه در طبیعت حضور دارد. و سرانجام هر دو اندیشه کنار گذاشته می‌شوند و هرآنچه حقیقی است، اوست؛ هیچ تفاوتی نیست. «ای شوِتَکِتو، تو آنی.» آن حضور درونی سرانجام همان اعلام می‌شود که در روح انسان است. در اینجا هیچ سازشی نیست؛ در اینجا هیچ ترسی از نظر دیگران نیست. حقیقت، حقیقت جسورانه، به زبانی جسورانه آموزش داده شده است، و ما نباید از موعظه‌ی حقیقت به همان زبان جسورانه امروز بترسیم، و به لطف خداوند، امیدوارم دست‌کم یکی از کسانی باشم که جرأت می‌کنند آن واعظ جسور باشند.

بازگردیم به مقدمات. نخست دو چیز باید فهمیده شود — یکی جنبه‌ی روان‌شناختی مشترک در همه‌ی مکاتب ودانتایی، و دیگری جنبه‌ی کیهان‌شناختی. نخست جنبه‌ی کیهان‌شناختی را بررسی می‌کنم. امروز می‌بینیم که کشفیات شگفت‌انگیز علم نوین مانند صاعقه‌ای از آسمان بر ما فرود می‌آید و چشمان ما را بر شگفتی‌هایی می‌گشاید که هرگز خواب آنها را ندیده بودیم. اما بسیاری از اینها تنها بازکشف آن چیزهایی هستند که قرن‌ها پیش یافت شده بود. فقط دیروز بود که علم نوین دریافت که حتی در میان تنوع نیروها وحدتی هست. تازه کشف کرده است که آنچه گرما، مغناطیس، الکتریسیته و جز آن می‌نامد، همه قابل تبدیل به یک نیروی واحد هستند و به همین دلیل همه‌ی اینها را به یک نام بیان می‌کند، هر چه بخواهید بنامیدش. اما این حتی در سَمهیتا هم انجام شده بود؛ هرچند کهن و باستانی است، در آن با همین اندیشه‌ی نیرو روبرو می‌شویم. همه‌ی نیروها، خواه آنها را جاذبه بنامید یا کشش یا دفع، خواه به صورت گرما یا الکتریسیته یا مغناطیس بروز کنند، چیزی نیستند جز تغییرات آن نیروی واحد. خواه به صورت اندیشه از اَنتَهکَرَنَه — اندام‌های درونی انسان — بازتاب یابند، خواه به صورت عمل از اندام بیرونی، واحدی که از آن سرچشمه می‌گیرند همان است که پرانا نامیده می‌شود. باز، پرانا چیست؟ پرانا سپَندَنَه یا ارتعاش است. وقتی تمام این جهان به حالت نخستین خود بازگردد، این نیروی بی‌کران چه می‌شود؟ آیا گمان می‌کنند منقرض می‌شود؟ البته که نه. اگر منقرض می‌شد، علت موج بعدی چه بود؟ زیرا حرکت به شکل موج پیش می‌رود، بالا می‌رود، پایین می‌آید، دوباره بالا می‌رود، دوباره پایین می‌آید. اینجا واژه‌ی سریشتی است که جهان را بیان می‌کند. توجه کنید که این واژه به معنای آفرینش نیست. من در سخن گفتن به انگلیسی ناتوانم؛ باید واژه‌های سنسکریت را تا آنجا که می‌توانم ترجمه کنم. سریشتی یعنی فرافکنی. در پایان یک چرخه، همه چیز لطیف‌تر و لطیف‌تر می‌شود و به حالت نخستینی که از آن برخاسته بود بازمی‌گردد، و در آنجا مدتی ساکن می‌ماند، آماده برای بیرون جهیدن دوباره. این است سریشتی، فرافکنی. و همه‌ی این نیروها، پراناها، چه می‌شوند؟ آنها به پرانای نخستین بازمی‌گردند، و این پرانا تقریباً بی‌حرکت می‌شود — نه کاملاً بی‌حرکت؛ و این همان است که در سوکتَه‌ی ودایی توصیف شده: «بدون ارتعاش می‌لرزید» — آنیدَواتَم. اصطلاحات فنی بسیاری در اوپانیشادها هست که فهمیدنشان دشوار است. مثلاً این واژه‌ی واتَه را بگیرید؛ بسیاری بار به معنای هوا و بسیاری بار به معنای حرکت است، و اغلب مردم یکی را با دیگری اشتباه می‌گیرند. باید از این مراقب باشیم. و آنچه ماده می‌نامید چه می‌شود؟ نیروها در همه‌ی ماده نفوذ می‌کنند؛ همه در آکاشا حل می‌شوند و از آن دوباره بیرون می‌آیند؛ این آکاشا ماده‌ی نخستین است. خواه آن را اثیر ترجمه کنید یا هر چیز دیگر، اندیشه این است که آکاشا صورت نخستین ماده است. این آکاشا تحت کنش پرانا می‌لرزد، و وقتی سریشتی بعدی فرا می‌رسد و ارتعاش سریع‌تر می‌شود، آکاشا به همه‌ی این شکل‌های موجی تبدیل می‌شود که ما خورشیدها، ماه‌ها و منظومه‌ها می‌نامیم.

دوباره می‌خوانیم: «هرآنچه در این جهان هست فرافکنده شده، پرانا می‌لرزد.» باید واژه‌ی اِجَتی را توجه کنید، زیرا از اِجَه می‌آید — لرزیدن. نیهسریتَم — فرافکنده شده. یَدیدَم کینچَه — هرآنچه در این جهان.

این بخشی از جنبه‌ی کیهان‌شناختی است. جزئیات بسیاری در آن دخیل هستند. مثلاً چگونه این فرآیند صورت می‌گیرد، چگونه نخست اثیر هست و چگونه از اثیر چیزهای دیگر می‌آیند، چگونه آن اثیر شروع به لرزیدن می‌کند و از آن وایو می‌آید. اما یک اندیشه اینجاست که از لطیف‌تر، خشن‌تر آمده است. ماده‌ی خشن آخرین چیزی است که ظاهر می‌شود و بیرونی‌ترین است، و این ماده‌ی خشن، ماده‌ی لطیف‌تر را پیش از خود داشته است. با این حال می‌بینیم که همه چیز به دو چیز فروکاسته شده، اما هنوز وحدت نهایی حاصل نشده. وحدت نیرو، پرانا، هست، و وحدت ماده که آکاشا نامیده می‌شود، هست. آیا وحدت دیگری میان آنها یافت می‌شود؟ آیا می‌توان آنها را در یکی ذوب کرد؟ علم نوین ما اینجا خاموش است، هنوز راه خروجی نیافته؛ و اگر دارد چنین می‌کند، همان‌گونه که آهسته آهسته همان پرانای کهن و همان آکاشای باستانی را یافته، باید در همان مسیرها حرکت کند.

وحدت بعدی، هستی فراگیر غیرشخصی است که به نام اسطوره‌ایِ قدیمی‌اش برهما، برهمای چهارسر شناخته می‌شود و از نظر روان‌شناختی مَهَت نامیده می‌شود. اینجاست که آن دو متحد می‌شوند. آنچه ذهن شما نامیده می‌شود، تنها تکه‌ای از این مَهَت است که در دام مغز افتاده، و مجموع همه‌ی ذهن‌هایی که در تورهای مغزها گرفتار شده‌اند همان است که سَمَشتی — کل، جهانشمول — می‌نامید. تحلیل باید فراتر می‌رفت؛ هنوز کامل نبود. در اینجا هر یک از ما، گویی، جهان کوچکی بود، و جهان در مجموع جهان بزرگ. اما هرآنچه در ویَشتی، یعنی جزئی، هست، می‌توان با اطمینان حدس زد که چیز مشابهی نیز در بیرون رخ می‌دهد. اگر ما قدرت تحلیل ذهن خود را داشتیم، می‌توانستیم با اطمینان حدس بزنیم که همان چیز در ذهن کیهانی رخ می‌دهد. ذهن چیست، این پرسش است. در روزگار نوین، در کشورهای غربی، هنگامی که علم فیزیک به سرعت پیشرفت می‌کند و فیزیولوژی گام به گام دژهای ادیان کهن را فتح می‌کند، مردم غربی نمی‌دانند کجا بایستند، زیرا در کمال ناامیدی، فیزیولوژی نوین در هر گام ذهن را با مغز یکی دانسته است. اما ما در هند همیشه این را دانسته‌ایم. این نخستین گزاره‌ای است که پسر هندو می‌آموزد: که ذهن ماده است، فقط لطیف‌تر. بدن خشن است و پشت بدن آنچه سوکشمَه شَریرَه می‌نامیم هست، بدن لطیف یا ذهن. این نیز مادی است، فقط لطیف‌تر؛ و آتمن نیست.

من این واژه را برایتان به انگلیسی ترجمه نخواهم کرد، زیرا این اندیشه در اروپا وجود ندارد؛ ترجمه‌ناپذیر است. تلاش نوین فیلسوفان آلمانی ترجمه‌ی واژه‌ی آتمن به واژه‌ی «خود» است، و تا زمانی که این واژه به‌طور عمومی پذیرفته نشود، استفاده از آن ناممکن است. پس آن را خود بنامید یا هر چه، آتمن ماست. این آتمن، انسان حقیقی پشت صحنه است. آتمن است که از ذهن مادی به‌عنوان ابزار خود، اَنتَهکَرَنَه‌اش، استفاده می‌کند — که اصطلاح روان‌شناختی ذهن است. و ذهن از طریق مجموعه‌ای از اندام‌های درونی، اندام‌های ظاهری بدن را به کار می‌گیرد. ذهن چیست؟ فقط دیروز بود که فیلسوفان غربی دریافتند که چشم‌ها اندام‌های حقیقی بینایی نیستند، بلکه پشت آنها اندام‌های دیگری هست، ایندریَه‌ها، و اگر اینها نابود شوند، انسان ممکن است هزار چشم مانند ایندرَه داشته باشد، اما بینایی نخواهد داشت. آری، فلسفه‌ی شما با این فرض آغاز می‌شود که منظور از بینایی، بینایی بیرونی نیست. بینایی حقیقی به اندام‌های درونی، مراکز مغزی درون، تعلق دارد. هرچه می‌خواهید بنامیدشان، اما اندریه‌ها چشم‌ها یا بینی یا گوش‌ها نیستند. و مجموع همه‌ی این ایندریَه‌ها به‌اضافه‌ی مَنَس، بودّهی، چیتَّه، اَهَمکارَه و غیره، همان است که ذهن نامیده می‌شود، و اگر فیزیولوژیست نوین بیاید و بگوید مغز همان است که ذهن نامیده می‌شود و مغز از این همه اندام تشکیل شده، اصلاً نباید بترسید؛ به او بگویید فیلسوفان شما همیشه این را می‌دانستند؛ این یکی از نخستین اصول دین شماست.

خوب، حال باید بفهمیم که منظور از مَنَس، بودّهی، چیتَّه، اَهَمکارَه و غیره چیست. پیش از هر چیز، چیتَّه را در نظر بگیریم. این ماده‌ی ذهن است — بخشی از مَهَت — نام عام خود ذهن است شامل همه‌ی حالات گوناگونش. فرض کنید در یک عصر تابستانی دریاچه‌ای هست، صاف و آرام، بدون هیچ موجی بر سطحش. و فرض کنید کسی سنگی در این دریاچه بیندازد. چه اتفاقی می‌افتد؟ نخست عمل است، ضربه‌ای که به آب وارد می‌شود؛ سپس آب بالا می‌آید و واکنشی به سوی سنگ می‌فرستد، و آن واکنش شکل موج به خود می‌گیرد. نخست آب کمی می‌لرزد و بی‌درنگ واکنشی به شکل موج بازمی‌فرستد. بیایید چیتَّه را به این دریاچه تشبیه کنیم و اشیای بیرونی مانند سنگ‌هایی هستند که در آن انداخته می‌شوند. به محض آنکه از طریق این ایندریَه‌ها — ایندریَه‌ها باید باشند تا این اشیای بیرونی را به درون ببرند — با هر شیء بیرونی تماس حاصل شود، ارتعاشی رخ می‌دهد، همان که مَنَس نامیده می‌شود، بی‌تصمیم. سپس واکنشی هست، قوه‌ی تعیین‌کننده، بودّهی، و همراه با این بودّهی، اندیشه‌ی اَهَم و شیء بیرونی درخشیدن می‌گیرد. فرض کنید پشه‌ای بر دست من نشسته باشد. این احساس به چیتَّه‌ی من منتقل می‌شود و کمی می‌لرزد؛ این مَنَس روان‌شناختی است. سپس واکنشی هست و بی‌درنگ اندیشه می‌آید که پشه‌ای بر دستم دارم و باید آن را برانم. بدین‌سان این سنگ‌ها در دریاچه انداخته می‌شوند، اما در مورد دریاچه هر ضربه‌ای که به آن می‌رسد از جهان بیرونی است، در حالی که در مورد دریاچه‌ی ذهن، ضربه‌ها ممکن است از جهان بیرونی یا از جهان درونی بیایند. این مجموعه همان است که اَنتَهکَرَنَه نامیده می‌شود.

همراه با آن، باید یک چیز دیگر نیز بفهمید که بعداً در فهم نظام وحدت وجود به ما کمک خواهد کرد. و آن این است. همه‌ی شما حتماً مروارید دیده‌اید و بیشترتان می‌دانید مروارید چگونه شکل می‌گیرد. دانه‌ای شن وارد صدف مروارید می‌شود و در آنجا تحریکی ایجاد می‌کند، و بدن صدف در واکنش به آن تحریک، ذره‌ی کوچک را با شیره‌ی خود می‌پوشاند. آن متبلور می‌شود و مروارید را تشکیل می‌دهد. تمام جهان مانند همین است، مرواریدی است که ما در حال شکل دادن آن هستیم. آنچه از جهان بیرونی دریافت می‌کنیم صرفاً ضربه است. حتی برای آگاه شدن از آن ضربه باید واکنش نشان دهیم، و به محض واکنش، در واقع بخشی از ذهن خود را به سوی ضربه فرامی‌افکنیم، و وقتی از آن آگاه می‌شویم، در حقیقت ذهن خودمان است چنان‌که توسط ضربه شکل گرفته. بنابراین حتی برای آنان که می‌خواهند به واقع‌گرایی سخت و قاطع جهان بیرونی باور داشته باشند — که در این روزگار فیزیولوژی ناگزیر از پذیرش آن هستند — روشن است که اگر جهان بیرونی را با «ایکس» نشان دهیم، آنچه واقعاً می‌دانیم «ایکس» به‌اضافه‌ی ذهن است، و این عنصر ذهنی چنان بزرگ است که تمام آن «ایکس» را پوشانده که ناشناخته و ناشناختنی مانده؛ و بنابراین اگر جهان بیرونی‌ای وجود دارد، همواره ناشناخته و ناشناختنی است. آنچه از آن می‌دانیم همان‌گونه است که توسط ذهن خودمان قالب‌ریزی، شکل‌دهی و صورت‌بندی شده. با جهان درونی نیز چنین است. همین امر درباره‌ی روح خودمان، آتمن، صدق می‌کند. برای شناختن آتمن باید آن را از طریق ذهن بشناسیم؛ و بنابراین آن اندکی که از آتمن می‌دانیم صرفاً آتمن به‌اضافه‌ی ذهن است. یعنی آتمنی که توسط ذهن پوشانده، صورت‌بندی و قالب‌ریزی شده، و نه بیشتر. اندکی بعد به این بازخواهیم گشت، اما آنچه اینجا گفته شد را به یاد بسپاریم.

نکته‌ی بعدی که باید فهمید این است. پرسشی مطرح شد که این بدن نام یک جریان پیوسته‌ی ماده است — هر لحظه ماده‌ای به آن می‌افزاییم و هر لحظه ماده‌ای از آن دور انداخته می‌شود — مانند رودخانه‌ای که پیوسته جاری است، توده‌های عظیم آب همیشه جای خود را عوض می‌کنند؛ با این حال، ما همه‌ی آن را در تخیل یک‌جا می‌گیریم و آن را همان رودخانه می‌نامیم. رودخانه را چه می‌نامیم؟ هر لحظه آب تغییر می‌کند، ساحل تغییر می‌کند، هر لحظه محیط تغییر می‌کند، پس رودخانه چیست؟ نام این سلسله تغییرات است. با ذهن نیز چنین است. این آموزه‌ی بزرگ کشَنیکَه ویگیانَه وادَه است، که فهمیدنش بسیار دشوار اما با سخت‌ترین منطق در فلسفه‌ی بودایی تدوین شده؛ و این در هند در مقابل بخشی از ودانتا برخاست. باید به آن پاسخ داده می‌شد و بعداً خواهیم دید که چگونه تنها با وحدت وجود و نه هیچ چیز دیگر می‌توان به آن پاسخ داد. همچنین خواهیم دید که چگونه علی‌رغم تصورات عجیب مردم درباره‌ی وحدت وجود، علی‌رغم هراس مردم از وحدت وجود، نجات جهان در آن است، زیرا تنها در آنجاست که دلیل اشیا یافت می‌شود. ثنویت و سایر مکاتب به‌عنوان وسائل عبادت بسیار خوب‌اند، برای ذهن بسیار رضایت‌بخش‌اند، و شاید به ذهن در پیشرفت کمک کرده باشند؛ اما اگر انسان بخواهد هم عقلانی باشد و هم دیندار، وحدت وجود تنها نظام در جهان برای اوست. خوب، اکنون ذهن را مانند رودخانه‌ای مشابه در نظر می‌گیریم که پیوسته از یک سو پر و از سوی دیگر خالی می‌شود. آن وحدتی که آتمن می‌نامیم کجاست؟ اندیشه این است که علی‌رغم تغییر مداوم در بدن و علی‌رغم تغییر مداوم در ذهن، چیزی در ما هست که تغییرناپذیر است و اندیشه‌های ما از اشیا را تغییرناپذیر جلوه می‌دهد. وقتی پرتوهای نوری از جهات مختلف بر صفحه‌ای، یا دیواری، یا چیزی تغییرناپذیر بتابند، آنگاه و فقط آنگاه امکان دارد که وحدتی تشکیل دهند، آنگاه و فقط آنگاه امکان دارد که یک کل تمام تشکیل دهند. این وحدت در اندام‌های بشری کجاست که اندیشه‌های گوناگون، گویی بر آن فرو می‌افتند و به وحدت می‌رسند و یک کل تمام می‌شوند؟ این مسلماً نمی‌تواند خود ذهن باشد، چون آن هم تغییر می‌کند. بنابراین باید چیزی باشد که نه بدن است نه ذهن، چیزی که تغییر نمی‌کند، چیزی پایدار که همه‌ی اندیشه‌ها و احساسات ما بر آن فرو می‌افتند تا وحدت و کلیتی تمام تشکیل دهند؛ و این روح حقیقی، آتمن انسان است. و از آنجا که هر چیز مادی — خواه آن را ماده‌ی لطیف بنامید یا ذهن — باید تغییرپذیر باشد، و از آنجا که آنچه ماده‌ی خشن و جهان بیرونی می‌نامید نیز باید در مقایسه با آن تغییرپذیر باشد — این چیز تغییرناپذیر نمی‌تواند از جنس ماده باشد؛ بنابراین روحانی است، یعنی ماده نیست — فناناپذیر و تغییرناپذیر است.

سپس پرسش دیگری مطرح می‌شود: صرف‌نظر از آن استدلال‌های کهنه که فقط در جهان بیرونی مطرح می‌شوند — استدلال‌هایی در حمایت از طرح و نقشه — چه کسی این جهان بیرونی را آفرید، چه کسی ماده را آفرید و غیره — اندیشه در اینجا شناختن حقیقت تنها از طبیعت درونی انسان است، و پرسش به همان شکلی مطرح می‌شود که درباره‌ی روح مطرح شد. با فرض آنکه روحی تغییرناپذیر در هر انسان هست که نه ذهن است نه بدن، باز هم وحدت اندیشه میان روح‌ها هست، وحدت احساس، وحدت همدلی. چگونه ممکن است روح من بر روح شما اثر بگذارد؟ واسطه‌ای که از طریق آن بتواند عمل کند کجاست؟ واسطه‌ای که از طریق آن بتواند کار کند کجاست؟ چگونه من درباره‌ی روح شما احساسی دارم؟ آن چیست که هم با روح شما و هم با روح من در تماس است؟ بنابراین ضرورت مابعدالطبیعی پذیرش روح دیگری وجود دارد، زیرا باید روحی باشد که با همه‌ی روح‌های گوناگون در تماس عمل کند، و در ماده و از طریق ماده — یک روح که همه‌ی روح‌های بی‌شمار جهان را فرامی‌گیرد و در آنها نفوذ می‌کند، و در آن و از طریق آن زندگی می‌کنند، و در آن و از طریق آن همدلی می‌کنند، و عشق می‌ورزند، و برای یکدیگر کار می‌کنند. و این روح جهانشمول پَرَماتمن است، خداوندگار جهان. باز، نتیجه می‌شود که چون روح از ماده ساخته نشده، چون روحانی است، نمی‌تواند از قوانین ماده اطاعت کند، نمی‌تواند با قوانین ماده سنجیده شود. بنابراین شکست‌ناپذیر، بی‌تولد، فناناپذیر و تغییرناپذیر است.

نه شمشیرها آن را می‌برند، نه آتش آن را می‌سوزاند.

نه آب‌ها آن را تر می‌کنند، نه باد آن را می‌خشکاند.

جاودان، همه‌جا حاضر، استوار، بی‌جنبش و سنتَنَه است.

نه شمشیرها آن را می‌برند، نه آتش آن را می‌سوزاند.

نه آب‌ها آن را تر می‌کنند، نه باد آن را می‌خشکاند.

— «این آتمن را سلاح‌ها نمی‌توانند بِدَرند، و آتش نمی‌تواند بسوزاند، آب نمی‌تواند تر کند، و باد نمی‌تواند خشک سازد. تغییرناپذیر، همه‌جا حاضر، بی‌حرکت، استوار، جاودانه است این آتمنِ انسان.» ما بر اساس گیتا و ودانتا می‌آموزیم که این آتمنِ فردی نیز «ویبهو» است، و بنا بر نظر کاپیلا، همه‌جا حاضر است. البته فرقه‌هایی در هند وجود دارند که معتقدند آتمن «اَنو» یعنی بی‌نهایت کوچک است؛ اما منظور آن‌ها اَنو در تجلّی است؛ طبیعت حقیقی آن ویبهو و همه‌جا حاضر است.

اندیشه‌ای دیگر در میان است، شاید شگفت‌انگیز، اما اندیشه‌ای به‌طور مشخص هندی، و اگر اندیشه‌ای باشد که میان همه فرقه‌های ما مشترک است، همین است. از این رو از شما می‌خواهم که به این اندیشه توجه کنید و آن را به یاد بسپارید، زیرا این بنیان همه چیزی است که ما در هند داریم. اندیشه این است: شما درباره آموزه تکامل جسمانی شنیده‌اید که در جهان غرب توسط دانشمندان آلمانی و انگلیسی تبلیغ می‌شود. این آموزه به ما می‌گوید که بدن‌های جانوران مختلف در حقیقت یکی هستند؛ تفاوت‌هایی که می‌بینیم چیزی جز بیان‌های گوناگون یک سلسله نیستند؛ و از پست‌ترین کرم تا والاترین و قدیس‌ترین انسان، تنها یکی است — یکی به دیگری تبدیل می‌شود، و همین‌طور بالا و بالاتر می‌رود تا به کمال دست یابد. ما نیز این اندیشه را داشتیم. یوگی ما پاتَنجَلی اعلام می‌کند — یک گونه — «جاتی» یعنی گونه — به گونه‌ای دیگر تبدیل می‌شود — تکامل؛ «پَرینامَه» یعنی یک چیز به چیز دیگری تبدیل می‌شود، همان‌طور که یک گونه به گونه‌ای دیگر تغییر می‌کند. تفاوت ما با اروپاییان در کجاست؟ پاتَنجَلی می‌گوید: «پرَکریتیاپورات» — «با پُر شدن از طبیعت». اروپایی می‌گوید رقابت، انتخاب طبیعی و جنسی و غیره است که یک بدن را وادار می‌کند شکل دیگری به خود بگیرد. اما اینجا اندیشه‌ای دیگر هست، تحلیلی بهتر که عمیق‌تر در مسئله فرو می‌رود و می‌گوید: «با پُر شدن از طبیعت». معنای این پُر شدن از طبیعت چیست؟ ما قبول داریم که آمیب بالا و بالاتر می‌رود تا بودا می‌شود؛ این را قبول داریم، اما در عین حال به همان اندازه یقین داریم که نمی‌توانید از یک ماشین مقدار کاری بیش از آنچه به شکلی در آن گذاشته‌اید، بیرون بکشید. مجموع کل انرژی یکسان باقی می‌ماند، هر شکلی که به خود بگیرد. اگر بخواهید توده‌ای از انرژی در یک سو داشته باشید، باید آن را در سوی دیگر وارد کرده باشید؛ ممکن است به شکلی دیگر باشد، اما مقدار انرژی‌ای که باید از آن تولید شود باید یکسان باشد. بنابراین، اگر بودا یک سوی تغییر است، همان آمیب نیز باید بودا بوده باشد. اگر بودا آمیبِ تکامل‌یافته است، آمیب نیز بودای نهفته بوده است. اگر این جهان تجلّی مقداری تقریباً بی‌نهایت از انرژی است، هنگامی که این جهان در حالت «پرَلَیَه» بود، باید همان مقدار انرژی نهفته را نمایندگی می‌کرد. جز این نمی‌توانست باشد. بنابراین، نتیجه می‌شود که هر روحی بی‌نهایت است. از پست‌ترین کرمی که زیر پای ما می‌خزد تا شریف‌ترین و بزرگ‌ترین قدیسان، همه این قدرت بی‌نهایت، پاکی بی‌نهایت و همه چیز بی‌نهایت را دارند. تنها تفاوت در درجه تجلّی است. کرم فقط اندکی از آن انرژی را متجلّی می‌سازد، شما بیشتر متجلّی ساخته‌اید، انسان خداگونه‌ای دیگر باز هم بیشتر متجلّی ساخته است: همه تفاوت همین است. اما آن قدرت بی‌نهایت همچنان آنجاست. پاتَنجَلی می‌گوید: — «مانند کشاورزی که مزرعه‌اش را آبیاری می‌کند.» از گوشه‌ای کوچک از مزرعه‌اش آب را از مخزنی در جایی می‌آورد، و شاید قفل کوچکی دارد که مانع از هجوم آب به مزرعه‌اش می‌شود. هرگاه آب بخواهد، فقط باید قفل را باز کند و آب با نیروی خودش سرازیر می‌شود. نیرو نباید اضافه شود، آن از پیش در مخزن هست. پس هر یک از ما، هر موجودی، چنین مخزنی از نیرو، قدرت بی‌نهایت، پاکی بی‌نهایت، سعادت بی‌نهایت و هستی بی‌نهایت را در پسِ خود دارد — تنها این قفل‌ها، این بدن‌ها هستند که مانع از بیان کامل آنچه واقعاً هستیم می‌شوند.

و همچنان که این بدن‌ها ظریف‌تر و منظم‌تر سازمان می‌یابند، همچنان که «تَموگونَه» به «رَجوگونَه» تبدیل می‌شود و «رَجوگونَه» به «سَتوَگونَه»، بیشتر و بیشتر از این قدرت و پاکی متجلّی می‌شود، و از همین روست که مردم ما چنین مراقب خوردن و آشامیدن و مسئله غذا بوده‌اند. شاید اندیشه‌های اصلی از دست رفته باشند، درست مانند ازدواج ما — که اگرچه به موضوع مربوط نیست، می‌توانم به عنوان مثال بیاورم. اگر فرصت دیگری داشته باشم درباره این‌ها با شما سخن خواهم گفت؛ اما اکنون بگذارید بگویم که اندیشه‌های پشت نظام ازدواج ما تنها اندیشه‌هایی هستند که از طریق آن‌ها تمدنی واقعی ممکن است. چیز دیگری نمی‌تواند وجود داشته باشد. اگر به مرد یا زنی آزادی داده شود که هر زن یا مردی را به عنوان همسر برگزیند، اگر لذت فردی و ارضای غرایز حیوانی اجازه یابد در جامعه بی‌بند و بار شود، نتیجه باید شرّ باشد: فرزندان شرور، فاسد و اهریمنی. آری، انسان در هر کشوری از یک سو این فرزندان وحشی را تولید می‌کند و از سوی دیگر نیروی پلیس را افزایش می‌دهد تا این وحشیان را مهار کند. مسئله این نیست که چگونه شرّ را از آن راه نابود کنیم، بلکه چگونه از زاده شدن خودِ شرّ پیشگیری کنیم. و تا زمانی که در جامعه زندگی می‌کنید، ازدواج شما مسلماً بر هر عضو جامعه تأثیر می‌گذارد؛ و بنابراین جامعه حق دارد تعیین کند با چه کسی ازدواج کنید و با چه کسی نکنید. و اندیشه‌های بزرگی از این دست پشت نظام ازدواج اینجا بوده است، آنچه «جاتیِ» نجومی عروس و داماد می‌نامند. و ضمناً بگویم که بنا بر مَنو، فرزندی که از شهوت زاده شود آریایی نیست. فرزندی که حتی بارداری و مرگش بر طبق قواعد وداها باشد، آریایی است. آری، و تعداد کمتری از این فرزندان آریایی در هر کشوری به دنیا می‌آیند، و نتیجه آن توده‌ای از شرّ است که آن را «کَلی‌یوگَه» می‌نامیم. اما ما همه این آرمان‌ها را از دست داده‌ایم — درست است که نمی‌توانیم همه این اندیشه‌ها را اکنون به تمامی اجرا کنیم — کاملاً درست است که از برخی از این اندیشه‌های بزرگ تقریباً کاریکاتوری ساخته‌ایم. به‌راستی تأسف‌بار است که پدران و مادران آنچه در روزگاران کهن بودند نیستند، نه جامعه آن‌قدر فرهیخته است که بود، و نه جامعه آن عشقی را که به افراد داشت دارد. اما هرچند اجرا ممکن است معیوب باشد، اصل درست است؛ و اگر کاربرد آن ناقص شده، اگر یک روش ناکام مانده، اصل را بگیرید و بهتر اجرا کنید؛ چرا اصل را از بین ببرید؟ همین در مورد مسئله غذا صدق می‌کند. کار و جزئیات بد است، بسیار بد، اما این به اصل آسیب نمی‌رساند. اصل جاودانه است و باید باقی بماند. از نو بر آن کار کنید و کاربردی اصلاح‌شده بسازید.

این اندیشه بزرگِ آتمن است که هر یک از فرقه‌های ما در هند باید به آن ایمان داشته باشد. فقط، همان‌طور که خواهیم دید، ثنویان موعظه می‌کنند که این آتمن بر اثر اعمال بد «سَنکوچیتَه» یعنی منقبض می‌شود، یعنی همه قدرت‌ها و طبیعتش منقبض می‌شوند، و بر اثر اعمال نیک دوباره آن طبیعت بسط می‌یابد. و ادوایتیست می‌گوید آتمن هرگز بسط و انقباض نمی‌یابد، بلکه چنین به نظر می‌رسد. به نظر می‌آید که منقبض شده است. همه تفاوت همین است، اما همه این یک اندیشه را دارند که آتمن ما همه قدرت‌ها را از پیش دارد، نه اینکه چیزی از بیرون به آن خواهد آمد، نه اینکه چیزی از آسمان بر آن فرود خواهد آمد. توجه کنید، وداهای شما الهام نشده بلکه برآمده‌اند، نه اینکه از جایی بیرون آمده باشند، بلکه قوانین جاودانه‌ای هستند که در هر روحی زنده‌اند. وداها در روح مورچه‌اند، در روح خدا. مورچه فقط باید تکامل یابد و بدن فرزانه‌ای یا ریشی‌ای بگیرد، و وداها بیرون خواهند آمد، قوانین جاودانه که خود را بیان می‌کنند. این یک اندیشه بزرگ است که باید درک کرد: قدرت ما از پیش از آنِ ماست، رستگاری ما از پیش درون ماست. بگویید که منقبض شده است، یا بگویید که با حجاب مایا پوشیده شده است، فرقی نمی‌کند؛ اندیشه از پیش آنجاست؛ شما باید به آن ایمان داشته باشید، به امکان همه — اینکه حتی در پست‌ترین انسان همان امکانی هست که در بودا هست. این آموزه آتمن است.

اما اکنون نبردی سهمگین فرا می‌رسد. بودائیان اینجایند، که به همان اندازه بدن را به جریانی مادی تحلیل می‌کنند و به همان اندازه ذهن را به جریانی دیگر. و درباره این آتمن، اعلام می‌کنند که غیرضروری است؛ پس نیازی به فرض آتمن نداریم. چه فایده‌ای دارد جوهری و صفاتی که به جوهر بچسبند؟ ما می‌گوییم گونَه‌ها، کیفیات، و فقط کیفیات. فرض دو علت در جایی که یک علت تمام قضیه را توضیح می‌دهد، غیرمنطقی است. و نبرد ادامه یافت، و همه نظریه‌هایی که آموزه جوهر را نگه داشته بودند توسط بودائیان بر زمین کوبیده شدند. شکستی سراسری در صف کسانی رخ داد که به آموزه جوهر و صفات چسبیده بودند — اینکه شما روحی دارید و من روحی دارم و هر کسی روحی جدا از ذهن و بدن دارد و هر کدام فردی مستقل است.

تا اینجا دیده‌ایم که اندیشه ثنویت درست است؛ زیرا بدن هست، سپس بدن لطیف — ذهن — هست، این آتمن هست، و در درون و از میان همه آتمن‌ها آن پَرَماتمن یعنی خداوند هست. دشواری اینجاست که هم آتمن و هم پَرَماتمن جوهر نامیده می‌شوند، و ذهن و بدن و به‌اصطلاح جواهر مانند صفاتی بسیار به آن‌ها می‌چسبند. هیچ‌کس هرگز جوهری ندیده، هیچ‌کس نمی‌تواند آن را تصور کند؛ اندیشیدن به این جوهر چه فایده‌ای دارد؟ چرا «کشَنیکَوادین» نشویم و نگوییم هر آنچه وجود دارد همین توالی جریان‌های ذهنی است و بس؟ آن‌ها به یکدیگر نمی‌چسبند، واحدی تشکیل نمی‌دهند، یکی دیگری را تعقیب می‌کند، مانند امواج در اقیانوس، هرگز کامل نیستند، هرگز یک کلِّ واحد تشکیل نمی‌دهند. انسان توالی‌ای از امواج است، و چون یکی می‌رود دیگری را تولید می‌کند، و توقف این شکل‌های موجی همان است که نیروانا نامیده می‌شود. می‌بینید که ثنویت در برابر این خاموش است؛ محال است که بتواند استدلالی بیاورد، و خدای ثنوی نیز نمی‌تواند در اینجا حفظ شود. اندیشه خدایی که همه‌جا حاضر است و در عین حال شخصی است که بدون دست می‌آفریند و بدون پا حرکت می‌کند و غیره، و جهان را مانند کوزه‌گری (کومبهَکارَه) که کوزه‌ای (گهَتَه) می‌سازد آفریده است — بودایی اعلام می‌کند که کودکانه است، و اگر این خداست، او با این خدا خواهد جنگید و آن را نخواهد پرستید. این جهان پر از رنج است؛ اگر کار خدایی است، ما با این خدا خواهیم جنگید. و ثانیاً، این خدا غیرمنطقی و محال است، چنان‌که همه شما آگاهید. نیازی نیست به نقص‌های «نظریه طراحی» بپردازیم، زیرا همه کشَنیکاهای ما آن‌ها را به‌خوبی نشان داده‌اند؛ و بدین‌سان این خدای شخصی فرو ریخت.

حقیقت، و جز حقیقت هیچ، شعار ادوایتیست است. — «تنها حقیقت پیروز می‌شود و نه ناحقیقت. از راه حقیقت تنها، راه خدایان، دِوَیانَه، گشوده است.» هر کسی زیر آن پرچم پیش می‌رود؛ آری، اما فقط برای درهم کوبیدن موضع انسان ضعیف‌تر به دست خودش. شما با اندیشه ثنوی خود از خدا می‌آیید تا با مرد بیچاره‌ای که بتی را می‌پرستد ستیزه کنید، و گمان می‌برید که شگفت‌انگیز عقلانی هستید و می‌توانید او را سردرگم کنید؛ اما اگر او برگردد و خدای شخصی خود شما را درهم بشکند و آن را آرمانی خیالی بنامد، شما کجا هستید؟ به ایمان و مانند آن پناه می‌برید، یا فریاد الحاد سر می‌دهید، فریاد کهنه انسان ضعیف — هر کس او را شکست دهد ملحد است. اگر قرار است عقلانی باشید، تا آخر خط عقلانی باشید، و اگر نه، همان امتیازی را که برای خود می‌خواهید به دیگران نیز بدهید. چگونه می‌توانید وجود این خدا را اثبات کنید؟ از سوی دیگر، تقریباً می‌توان آن را ابطال کرد. سایه‌ای از دلیل بر وجود او نیست، و استدلال‌های بسیار قوی بر خلاف آن هست. چگونه وجود او را اثبات خواهید کرد، با خدای خود و گونَه‌هایش و تعداد بی‌نهایت ارواحی که جوهرند و هر روح فردی مستقل؟ در چه چیز شما فردید؟ به عنوان بدن نیستید، زیرا امروز بهتر از بودائیان کهن نیز می‌دانید که آنچه ممکن بود در خورشید ماده بوده باشد، همین الآن در شما ماده شده است و بیرون خواهد رفت و در گیاهان ماده خواهد شد؛ پس فردیت شما کجاست، جناب فلان؟ همین درباره ذهن صدق می‌کند. فردیت شما کجاست؟ امشب یک فکر دارید و فردا فکری دیگر. همان‌طور که در کودکی فکر می‌کردید فکر نمی‌کنید؛ و پیران همان‌طور که در جوانی فکر می‌کردند فکر نمی‌کنند. پس فردیت شما کجاست؟ نگویید در آگاهی است، این «اَهَمکارَه»، زیرا این فقط بخش کوچکی از وجود شما را پوشش می‌دهد. در حالی که با شما سخن می‌گویم، همه اعضای بدنم کار می‌کنند و من از آن آگاه نیستم. اگر آگاهی دلیل وجود است، پس آن‌ها وجود ندارند، زیرا من از آن‌ها آگاه نیستم. پس با نظریه‌های خدای شخصی‌تان کجایید؟ چگونه می‌توانید چنین خدایی را اثبات کنید؟

باز هم بودائیان برخواهند خاست و اعلام خواهند کرد — نه تنها غیرمنطقی است، بلکه غیراخلاقی نیز هست، زیرا به انسان می‌آموزد ترسو باشد و از بیرون یاری بجوید، و هیچ‌کس نمی‌تواند چنین یاری‌ای به او برساند. این جهان اینجاست، انسان آن را ساخته است؛ پس چرا به موجودی خیالی در بیرون تکیه کنید که هیچ‌کس هرگز او را ندیده، یا احساس نکرده، یا از او یاری نگرفته است؟ پس چرا از خودتان ترسوهایی می‌سازید و به فرزندانتان می‌آموزید که والاترین حالت انسان این است که مانند سگی باشد و در برابر این موجود خیالی بخزد و بگوید که ضعیف و ناپاک هستید و هر چیز پستی در این جهانید؟ از سوی دیگر، بودائیان ممکن است بگویند نه تنها دروغ می‌گویید، بلکه مقدار عظیمی شرّ بر فرزندانتان وارد می‌کنید؛ زیرا توجه کنید، این جهان جهان هیپنوتیزم است. هر چه به خود بگویید، همان می‌شوید. تقریباً نخستین سخنانی که بودای بزرگ بر زبان آورد این بود: «آنچه فکر می‌کنید، همان هستید؛ آنچه فکر خواهید کرد، همان خواهید شد.» اگر این درست است، به خودتان نیاموزید که هیچ نیستید، آری، اینکه هیچ کاری نمی‌توانید بکنید مگر کسی که اینجا زندگی نمی‌کند بلکه بالای ابرها نشسته به شما کمک کند. نتیجه این خواهد بود که هر روز بیشتر و بیشتر ضعیف خواهید شد. با تکرار مداوم «ما بسیار ناپاکیم، خداوندا، ما را پاک گردان»، نتیجه این خواهد بود که خودتان را به انواع رذایل هیپنوتیزم خواهید کرد. آری، بودائیان می‌گویند که نود درصد این رذایلی که در هر جامعه‌ای می‌بینید به خاطر همین اندیشه خدای شخصی است؛ این اندیشه‌ای وحشتناک درباره انسان است که هدف و غایت این بیان زندگی، این بیان شگفت‌انگیز زندگی، تبدیل شدن به سگ باشد. بودایی به وَیشنَوَه می‌گوید، اگر آرمان و هدف و مقصد شما رفتن به مکانی به نام «وَیکونتهَه» است جایی که خدا زندگی می‌کند، و آنجا با دستان بسته تا ابد در برابرش بایستید، بهتر است خودکشی کنید تا آن کار را. بودائیان حتی ممکن است بگویند به همین دلیل است که او فنا، نیروانا را خواهد ساخت تا از این بگریزد. من این اندیشه‌ها را فعلاً به عنوان یک بودایی پیش روی شما می‌گذارم، زیرا امروزه گفته می‌شود همه این اندیشه‌های ادوایتی شما را غیراخلاقی می‌کنند، و من دارم سعی می‌کنم به شما بگویم طرف دیگر چگونه به نظر می‌رسد. بیایید هر دو سو را جسورانه و شجاعانه رو در رو ببینیم.

دیده‌ایم اول از همه که این قابل اثبات نیست، این اندیشه خدای شخصی که جهان را آفریده؛ آیا کودکی هست که امروز بتواند این را باور کند؟ چون کوزه‌گری کوزه‌ای می‌سازد، پس خدایی جهان را آفریده! اگر چنین است، پس کوزه‌گر شما نیز خداست؛ و اگر کسی به شما بگوید که او بدون سر و دست عمل می‌کند، می‌توانید او را به تیمارستان ببرید. آیا تاکنون خدای شخصی شما، آفریدگار جهانی که تمام عمر به درگاهش زاری کرده‌اید، به شما کمک کرده است — این چالش بعدی از علم جدید است. آن‌ها ثابت خواهند کرد که هر کمکی که داشته‌اید می‌توانستید با تلاش خودتان به دست آورید، و بهتر از آن، نیازی نبود انرژی‌تان را صرف آن زاری کنید، بدون آن گریه و زاری بهتر می‌توانستید انجام دهید. و دیده‌ایم که همراه با این اندیشه خدای شخصی، استبداد و کاهن‌سالاری می‌آید. استبداد و کاهن‌سالاری هر جا که این اندیشه وجود داشته حاکم بوده‌اند، و تا این دروغ بر سرش کوبیده نشود، بودائیان می‌گویند، استبداد پایان نخواهد یافت. تا زمانی که انسان فکر کند باید در برابر موجودی ماوراءطبیعی خاضع باشد، کاهنانی خواهند بود که حقوق و امتیازات ادعا کنند و مردان را وادار به خضوع در برابر خود کنند، در حالی که این مردمان بیچاره همچنان از کاهنی خواهند خواست که شفاعت‌گرشان باشد. ممکن است برهمن را کنار بزنید، اما به من توجه کنید، آنان که چنین کنند خود را جای او خواهند گذاشت و بدتر خواهند بود، زیرا برهمن مقداری سخاوت در خود دارد، اما این تازه‌به‌دوران‌رسیدگان همیشه بدترین مستبدانند. اگر گدایی ثروتمند شود، تمام جهان را پَرِ کاهی می‌پندارد. پس این کاهنان باید باشند، تا زمانی که این اندیشه خدای شخصی باقی است، و تصور هیچ اخلاق بزرگی در جامعه محال خواهد بود. کاهن‌سالاری و استبداد دست در دست هم می‌روند. چرا اختراع شد؟ زیرا مردانی قوی در روزگاران کهن مردم را در چنگ گرفتند و گفتند، باید از ما اطاعت کنید وگرنه نابودتان می‌کنیم. خلاصه کلام همین بود. — این اندیشه رعدافکنی است که هر کس از او اطاعت نکند می‌کُشد.

سپس بودایی می‌گوید، شما تا اینجا کاملاً عقلانی بوده‌اید، اینکه همه چیز نتیجه قانون کارما است. شما به بی‌نهایت ارواح ایمان دارید، و اینکه ارواح بدون تولد و مرگ هستند، و این بی‌نهایت ارواح و ایمان به قانون کارما بی‌شک کاملاً منطقی هستند. علتی بدون معلول نمی‌تواند باشد، حال باید علتش را در گذشته داشته باشد و معلولش را در آینده خواهد داشت. هندو می‌گوید کارما «جَدَه» (بی‌جان) است و نه «چِیتَنیَه» (روح)، بنابراین چِیتَنیَه‌ای لازم است تا این علت را به ثمر برساند. آیا چنین است که چِیتَنیَه برای به ثمر رساندن گیاه لازم است؟ اگر من بذر بکارم و آب بدهم، چِیتَنیَه‌ای لازم نیست. ممکن است بگویید چِیتَنیَه‌ای اصلی آنجا بود، اما خود ارواح چِیتَنیَه بودند، چیز دیگری لازم نیست. اگر ارواح انسانی نیز آن را دارند، چه نیازی به خداست، چنان‌که جَین‌ها می‌گویند که بر خلاف بودائیان، به ارواح ایمان دارند اما به خدا ایمان ندارند. کجا منطقی هستید، کجا اخلاقی؟ و هنگامی که ادوایتیسم را نقد می‌کنید و می‌ترسید که به بی‌اخلاقی بینجامد، کمی از آنچه فرقه‌های ثنوی در هند کرده‌اند بخوانید. اگر بیست هزار ادوایتیست بدکار بوده‌اند، بیست هزار دوایتیست بدکار نیز بوده‌اند. به‌طور کلی، دوایتیست‌های بدکار بیشتر خواهند بود، زیرا فهم ادوایتیسم ذهنی بهتر می‌خواهد، و ادوایتیست‌ها به‌سختی می‌توان ترساند. پس برای شما هندوها چه باقی می‌ماند؟ از چنگ بودائیان راه فراری نیست. ممکن است وداها را نقل کنید، اما او به آن‌ها ایمان ندارد. خواهد گفت: «تری‌پیتَکَه‌های من خلافِ آن می‌گویند، و آن‌ها بی‌آغاز و بی‌پایانند، حتی بودا هم آن‌ها را ننوشته، زیرا بودا می‌گوید فقط آن‌ها را بازگو می‌کند؛ آن‌ها جاودانه‌اند.» و می‌افزاید: «مال شما اشتباه است، مال ما وداهای حقیقی‌اند، مال شما را کاهنان برهمن ساخته‌اند، پس دورشان بیندازید.» چگونه می‌گریزید؟

راه بیرون آمدن اینجاست. نخستین اعتراض، اعتراض متافیزیکی را بگیرید، اینکه جوهر و صفات متفاوت‌اند. ادوایتیست می‌گوید، نیستند. هیچ تفاوتی میان جوهر و صفات نیست. آن تمثیل کهنه را می‌دانید، چگونه طناب به جای مار گرفته می‌شود، و هنگامی که مار را می‌بینید طناب را اصلاً نمی‌بینید، طناب ناپدید شده است. تقسیم چیز به جوهر و کیفیت، چیزی متافیزیکی در مغز فیلسوفان است، زیرا هرگز نمی‌توانند در واقعیت بیرونی باشند. اگر انسان عادی باشید کیفیات را می‌بینید و اگر یوگی بزرگ باشید جوهر را، اما هرگز هر دو را همزمان نمی‌بینید. پس بودائیان، نزاع شما درباره جوهر و صفات محاسبه‌ای نادرست بوده که بر واقعیت استوار نیست. اما اگر جوهر بدون صفت باشد، فقط یکی می‌تواند باشد. اگر صفات را از روح بردارید و نشان دهید که این صفات در واقع در ذهنند و بر روح عارض شده‌اند، آنگاه هرگز دو روح نمی‌تواند باشد، زیرا این صفات‌اند که تفاوت میان یک روح و روح دیگر را ایجاد می‌کنند. چگونه می‌دانید یک روح از دیگری متفاوت است؟ به واسطه نشانه‌های متمایزکننده، صفات خاص. و جایی که صفات وجود ندارند، چگونه تمایز ممکن است؟ بنابراین دو روح نیست، بلکه فقط یکی است، و پَرَماتمن شما غیرضروری است، همین روح است. آن یگانه پَرَماتمن نامیده می‌شود، همان یگانه جیواتمن نامیده می‌شود و غیره؛ و شما ثنویان، مانند سانکهیه‌ها و دیگران، که می‌گویید روح ویبهو و همه‌جا حاضر است، چگونه می‌توانید دو بی‌نهایت بسازید؟ فقط یکی می‌تواند باشد. دیگر چه؟ این یگانه، آتمنِ یگانه بی‌نهایت است، و همه چیز دیگر تجلّی اوست. اینجا بودایی متوقف می‌شود، اما اینجا پایان نمی‌یابد.

موضع ادوایتیست صرفاً موضعی ضعیف انتقادی نیست. ادوایتیست دیگران را وقتی بیش از حد نزدیک شوند نقد می‌کند و فقط کنارشان می‌اندازد، همین؛ اما موضع خود را ارائه می‌دهد. او تنها کسی است که نقد می‌کند و به نقد و نشان دادن کتاب‌ها بسنده نمی‌کند. اینجا هستید. می‌گویید جهان چیزی از حرکت مداوم است. در «ویَشتی» (محدود) همه چیز در حرکت است؛ شما در حرکتید، میز در حرکت است، حرکت همه‌جا؛ این سَمسارَه است، حرکت مداوم؛ این جَگَت است. بنابراین فردیتی در این جَگَت نمی‌تواند باشد، زیرا فردیت یعنی آنچه تغییر نمی‌کند؛ فردیت متغیر نمی‌تواند باشد، تناقضی در واژه‌هاست. چیزی به نام فردیت در این جهان کوچک ما، این جَگَت، وجود ندارد. اندیشه و احساس، ذهن و بدن، انسان‌ها و حیوانات و گیاهان در حالت جریان مداومند. اما فرض کنید جهان را به عنوان یک کلِّ واحد بگیرید؛ آیا می‌تواند تغییر کند یا حرکت کند؟ مسلماً نه. حرکت در مقایسه با چیزی ممکن است که اندکی کمتر در حرکت است یا کاملاً بی‌حرکت. بنابراین جهان به عنوان یک کل، بی‌حرکت و تغییرناپذیر است. پس شما تنها آنگاه فرد هستید که کلِّ آن باشید، هنگامی که ادراکِ «من جهانم» فرا رسد. به همین دلیل ودانتیست می‌گوید تا زمانی که دو هست، ترس پایان نمی‌یابد. تنها وقتی است که کسی دیگری را نمی‌بیند، دیگری را احساس نمی‌کند، وقتی همه یکی است — تنها آنگاه ترس فرو می‌نشیند، تنها آنگاه مرگ ناپدید می‌شود، تنها آنگاه سَمسارَه ناپدید می‌شود. وحدت وجود به ما می‌آموزد، بنابراین، که انسان در کلّی بودن فرد است و نه در جزئی بودن. شما فقط وقتی جاودانه‌اید که کل باشید. شما فقط وقتی بی‌ترس و فناناپذیرید که جهان باشید؛ و آنگاه آنچه جهان می‌نامید همان است که خدا می‌نامید، همان که هستی می‌نامید، همان که کل می‌نامید. آن هستیِ یگانه تقسیم‌ناپذیر است که به عنوان جهان متکثری که می‌بینیم گرفته می‌شود، همچنین دیگرانی که در همان حالت ذهنی ما هستند. مردمی که کارمای اندکی بهتر انجام داده و حالت ذهنی بهتری یافته‌اند، هنگامی که می‌میرند، آن را به عنوان سوَرگَه می‌بینند و ایندرَه‌ها و مانند آن‌ها را می‌بینند. مردمی که باز هم بالاترند، همان چیز را به عنوان برهمَه‌لوکَه خواهند دید، و کاملان نه زمین را خواهند دید نه آسمان‌ها را و نه هیچ لوکه‌ای را. جهان ناپدید شده و برهمن به جای آن خواهد بود.

آیا می‌توانیم این برهمن را بشناسیم؟ از نقاشی بی‌نهایت در سَمهیتا به شما گفته‌ام. اینجا سویه‌ای دیگر نشان داده خواهد شد، بی‌نهایت درونی. آن بی‌نهایتِ عضلات بود. اینجا بی‌نهایتِ اندیشه خواهیم داشت. آنجا تلاش شد بی‌نهایت به زبان مثبت نقاشی شود؛ اینجا آن زبان ناکام ماند و تلاش شده آن را به زبان منفی نقاشی کنند. این جهان اینجاست، و حتی اگر قبول کنیم که برهمن است، آیا می‌توانیم بشناسیمش؟ نه! نه! شما باید این یک چیز را دوباره بسیار روشن درک کنید. بارها و بارها این شک به شما خواهد آمد: اگر این برهمن است، چگونه می‌توانیم بشناسیمش؟ — «شناسنده را با چه می‌توان شناخت؟» شناسنده چگونه شناخته شود؟ چشم‌ها همه چیز را می‌بینند؛ آیا می‌توانند خودشان را ببینند؟ نمی‌توانند: خودِ واقعیتِ شناخت، تنزّلی است. فرزندان آریاییان، باید این را به یاد داشته باشید، زیرا در اینجا داستانی بزرگ نهفته است. همه وسوسه‌های غربی که به سوی شما می‌آیند، بنیان متافیزیکی‌شان بر آن یک چیز استوار است — هیچ چیز بالاتر از شناخت حسی نیست. در شرق، ما در وداهایمان می‌گوییم که این شناخت پایین‌تر از خود آن چیز است، زیرا همواره محدودیت است. هنگامی که می‌خواهید چیزی را بشناسید، فوراً توسط ذهن شما محدود می‌شود. می‌گویند به آن مثال صدف که مروارید می‌سازد بازگردید و ببینید چگونه شناخت محدودیت است، چیزی را گرد آوردن، آن را به آگاهی آوردن، و نه شناختن آن به عنوان یک کل. این درباره همه شناخت‌ها صادق است، و آیا می‌تواند درباره بی‌نهایت کمتر صادق باشد؟ آیا می‌توانید او را که جوهر همه شناخت‌هاست محدود کنید، او را که «ساکشی» است، شاهد، که بدون او هیچ شناختی نمی‌توانید داشته باشید، او را که بی‌صفت است، شاهد تمام جهان، شاهد در روح‌های خودمان؟ چگونه می‌توانید بشناسیدش؟ به چه وسیله‌ای می‌توانید در بندش بکشید؟ همه چیز، تمام جهان، چنین تلاشی باطل است. این آتمنِ بی‌نهایت گویی می‌کوشد چهره خود را ببیند، و همه، از پست‌ترین جانوران تا والاترین خدایان، مانند آینه‌هایی بسیارند تا خود را در آن‌ها بازتاب دهد، و او همچنان دیگرانی را برمی‌دارد و آن‌ها را ناکافی می‌یابد، تا اینکه در بدن انسانی به این آگاهی می‌رسد که این محدودِ محدود است، همه محدود است، هیچ بیانی از بی‌نهایت در محدود نمی‌تواند باشد. آنگاه بازگشت آغاز می‌شود، و این همان است که ترکِ دنیا، «وَیراگیَه» نامیده می‌شود. از حواس بازگردید، بازگردید! به سوی حواس نروید، شعار وَیراگیَه است. این شعار تمام اخلاق است، این شعار تمام بهروزی است؛ زیرا باید به یاد داشته باشید که نزد ما جهان در «تَپَسیا»، در ترکِ دنیا آغاز می‌شود، و همچنان که بازمی‌گردید و بازمی‌گردید، همه صورت‌ها در برابرتان متجلّی می‌شوند و یکی پس از دیگری کنار گذاشته می‌شوند تا آنچه واقعاً هستید باقی بمانید. این فنا یا رهایی است.

این اندیشه را باید درک کنیم: — «شناسنده را چگونه بشناسیم؟» شناسنده شناخته نمی‌شود، زیرا اگر شناخته شود، دیگر شناسنده نخواهد بود. اگر چشمانتان را در آینه ببینید، بازتاب دیگر چشمان شما نیست، بلکه چیزی دیگر است، فقط یک بازتاب. پس اگر این روح، این هستیِ کلّی و بی‌نهایت که شما هستید، فقط شاهد است، چه فایده‌ای دارد؟ نمی‌تواند زندگی کند و حرکت کند و از جهان لذت ببرد، چنان‌که ما می‌بریم. مردم نمی‌توانند بفهمند شاهد چگونه می‌تواند لذت ببرد. «اوه،» می‌گویند، «شما هندوها از طریق این آموزه که شاهدید خاموش و بی‌فایده شده‌اید!» اول از همه، فقط شاهد است که می‌تواند لذت ببرد. اگر مسابقه کشتی‌ای باشد، چه کسی لذت می‌برد، آنان که در آن شرکت دارند یا آنان که تماشا می‌کنند — بیرونیان؟ هرچه بیشتر و بیشتر شاهد هر چیزی در زندگی باشید، بیشتر از آن لذت می‌برید. و این «آنَندَه» است؛ و بنابراین سعادت بی‌نهایت تنها وقتی از آنِ شماست که شاهد این جهان شده باشید؛ تنها آنگاه «موکتَه پوروشَه» هستید. تنها شاهد می‌تواند بدون هیچ خواهشی کار کند، بدون هیچ اندیشه رفتن به بهشت، بدون هیچ اندیشه سرزنش، بدون هیچ اندیشه ستایش. تنها شاهد لذت می‌برد و هیچ‌کس دیگر.

به جنبه اخلاقی می‌رسیم، یک چیز میان جنبه متافیزیکی و اخلاقی ادوایتیسم هست؛ آن نظریه مایا است. هر یک از این نکات در نظام ادوایتَه سال‌ها برای درک و ماه‌ها برای توضیح نیاز دارد. بنابراین مرا ببخشید اگر فقط اشاره‌ای گذرا به آن‌ها می‌کنم. این نظریه مایا در تمام اعصار دشوارترین چیز برای درک بوده است. بگذارید در چند کلمه بگویم که مسلماً نظریه‌ای نیست، بلکه ترکیب سه اندیشه «دِشَه-کالَه-نیمیتَّه» — مکان، زمان و علیت — است، و این زمان و مکان و علت بیشتر به «ناما-روپَه» تقلیل یافته‌اند. فرض کنید موجی در اقیانوس هست. موج تنها در شکل و نامش از اقیانوس متمایز است، و این شکل و این نام نمی‌توانند وجودی جدا از موج داشته باشند؛ تنها با موج وجود دارند. موج ممکن است فرو بنشیند، اما همان مقدار آب باقی می‌ماند، حتی اگر نام و شکلی که بر موج بود برای همیشه ناپدید شوند. پس این مایا همان است که تفاوت میان من و شما، میان همه جانوران و انسان، میان خدایان و انسان‌ها را ایجاد می‌کند. در حقیقت، این مایا است که باعث می‌شود آتمن گویی در میلیون‌ها موجود گرفتار شود، و اینان تنها از طریق نام و شکل تمایز می‌یابند. اگر رهایش کنید، نام و شکل را بگذارید برود، تمام این تنوع برای همیشه ناپدید می‌شود، و شما آنچه واقعاً هستید خواهید بود. این مایا است.

باز هم نظریه‌ای نیست، بلکه بیان واقعیت‌هاست. هنگامی که واقع‌گرا می‌گوید این میز وجود دارد، منظورش این است که این میز وجودی مستقل از خود دارد، به وجود هیچ چیز دیگری در جهان وابسته نیست، و اگر تمام این جهان ویران و نابود شود، این میز همان‌طور که اکنون هست باقی خواهد ماند. اندکی تأمل نشان خواهد داد که چنین نمی‌تواند باشد. هر چیز اینجا در جهان حسی وابسته و به‌هم‌وابسته، نسبی و متقابل است، وجود یکی به دیگری بسته است. بنابراین سه مرحله در شناخت ما از اشیاء هست: نخست اینکه هر چیز فردی و جدا از هر چیز دیگر است؛ و مرحله بعد یافتن رابطه و همبستگی میان همه چیزهاست؛ و سوم اینکه فقط یک چیز هست که ما آن را بسیار می‌بینیم. نخستین اندیشه از خدا نزد نادان این است که این خدا جایی بیرون از جهان است، یعنی تصور خدا به‌شدت انسانی است؛ او دقیقاً همان کار انسان را می‌کند، فقط در مقیاسی بزرگ‌تر و والاتر. و دیده‌ایم که چگونه آن اندیشه از خدا در چند کلمه نامعقول و ناکافی ثابت می‌شود. و اندیشه بعدی، اندیشه نیرویی است که همه‌جا متجلّی می‌بینیم. این خدای شخصیِ واقعی‌ای است که در «چَندی» می‌یابیم، اما توجه کنید، نه خدایی که او را مخزن تنها صفات نیک بسازید. نمی‌توانید دو خدا داشته باشید، خدا و شیطان؛ باید فقط یکی داشته باشید و جرأت کنید او را هم نیک و هم بد بنامید. فقط یکی داشته باشید و پیامدهای منطقی‌اش را بپذیرید. در چَندی می‌خوانیم: «ای مادر الهی که در هر موجودی به صورت آرامش زنده‌ای، تو را درود می‌گوییم. ای مادر الهی که در همه موجودات به صورت پاکی زنده‌ای، تو را درود می‌گوییم.» در عین حال باید تمام پیامد نامیدن او به «همه‌صورت» را بپذیریم. «همه اینها سعادت است، ای گارگی؛ هر جا سعادت هست بهره‌ای از الوهیت هست.» هر طور بخواهید استفاده کنید. در این نوری که پیش روی من است، ممکن است به مرد فقیری صد روپیه بدهید و مرد دیگری نام شما را جعل کند، اما نور برای هر دو یکسان خواهد بود. این مرحله دوم است. و سوم اینکه خدا نه بیرون طبیعت است نه درون طبیعت، بلکه خدا و طبیعت و روح و جهان همه واژه‌هایی قابل تبدیل‌اند. شما هرگز دو چیز نمی‌بینید؛ واژه‌های متافیزیکی‌تان شما را فریب داده‌اند. فرض می‌کنید بدنی دارید و روحی دارید، و هر دو با هم هستید. چگونه ممکن است؟ در ذهن خود آزمایش کنید. اگر یوگی‌ای میان شما باشد، خود را به عنوان چِیتَنیَه می‌شناسد، برای او بدن ناپدید شده است. انسان عادی خود را بدن می‌پندارد؛ اندیشه روح از او ناپدید شده است؛ اما چون اندیشه‌های متافیزیکی وجود دارند که انسان بدن و روح و همه اینها را دارد، گمان می‌کنید همه همزمان آنجایند. یک چیز در هر لحظه. وقتی ماده می‌بینید از خدا سخن نگویید؛ معلول را می‌بینید و فقط معلول را، و علت را نمی‌توانید ببینید، و لحظه‌ای که بتوانید علت را ببینید، معلول ناپدید شده خواهد بود. پس جهان کجاست، و چه کسی آن را برداشته است؟

«آنکه همواره به صورت آگاهی حاضر است، سعادت مطلق، فراتر از همه حدود، فراتر از هر مقایسه، فراتر از همه صفات، همیشه آزاد، بی‌کران چون آسمان، بی‌جزء، مطلق، کامل — چنین برهمنی، ای فرزانه، ای دانشمند، در قلب معرفت‌شناس در جذبه می‌درخشد.» (ویوِکَچودامَنی، ۴۰۸)

«آنکه در آنجا همه تغییرات طبیعت برای همیشه پایان یافته، که فراتر از همه اندیشه‌هاست، که با همه برابر است و در عین حال هم‌تایی ندارد، بی‌اندازه، که وداها اعلام می‌کنند، که جوهر آن چیزی است که هستیِ خود می‌نامیم، کامل — چنین برهمنی، ای فرزانه، ای دانشمند، در قلب معرفت‌شناس در جذبه می‌درخشد.» (همان، ۴۰۹)

«فراتر از هر تولد و مرگ، یگانه بی‌نهایت، بی‌همتا، مانند تمام جهان که در مَهاپرَلَیَه در آب غرق شده — آب در بالا، آب در زیر، آب از هر سو، و بر سطح آن آب نه موجی، نه ارتعاشی — خاموش و آرام، همه رؤیاها خاموش شده‌اند، همه نبردها و نزاع‌ها و جنگ ابلهان و قدیسان برای همیشه پایان یافته — چنین برهمنی، ای فرزانه، ای دانشمند، در قلب معرفت‌شناس در جذبه می‌درخشد.» (همان، ۴۱۰)

آن نیز فرا می‌رسد، و هنگامی که فرا رسد جهان ناپدید شده است.

پس دیده‌ایم که این برهمن، این حقیقت، ناشناخته و شناخت‌ناپذیر است، نه به معنای لاادری‌گری، بلکه زیرا شناختن او کفر خواهد بود، زیرا شما از پیش اویید. نیز دیده‌ایم که این برهمن این میز نیست و در عین حال این میز هست. نام و شکل را بردارید، و هر آنچه حقیقت است اوست. او حقیقت در همه چیز است.

«تو زنی، تو مردی، تو پسری و دختری نیز، تو پیرمردی که بر عصا تکیه زده‌ای، تو همه در همه در جهانی.» این مضمون وحدت وجود است. چند کلمه‌ای دیگر. در اینجا می‌یابیم که توضیح جوهر اشیاء نهفته است. دیده‌ایم چگونه تنها اینجا می‌توانیم در برابر همه هجوم منطق و دانش علمی جایگاهی استوار بگیریم. اینجا سرانجام عقل بنیانی استوار دارد، و در عین حال ودانتیست هندی مراحل پیشین را نفرین نمی‌کند؛ به عقب می‌نگرد و آن‌ها را مبارک می‌شمرد، و می‌داند که حقیقی بودند، فقط نادرست دیده شده و نادرست بیان شده بودند. همان حقیقت بودند، فقط از شیشه مایا دیده شده، شاید تحریف شده — و باز حقیقت، و جز حقیقت هیچ. همان خدایی که انسان نادان بیرون طبیعت می‌دید، همان که انسان اندک‌دان رخنه‌کرده در جهان می‌دید، و همان که فرزانه به عنوان خودِ خویش درمی‌یابد، به عنوان خود جهان — همه یگانه و همان هستیِ واحدند، همان موجود واحد از دیدگاه‌های مختلف دیده شده، از شیشه‌های مختلف مایا دیده شده، توسط ذهن‌های مختلف ادراک شده، و همه تفاوت از آن ناشی بود. نه تنها چنین، بلکه یک دیدگاه باید به دیگری بینجامد. تفاوت میان علم و دانش عامیانه چیست؟ در تاریکی به خیابان بروید، و اگر اتفاق غیرعادی‌ای آنجا رخ می‌دهد، از یکی از رهگذران بپرسید علتش چیست. ده به یک که خواهد گفت ارواحی پدیده را ایجاد کرده‌اند. او همیشه دنبال ارواح و اجنه‌ در بیرون می‌رود، زیرا طبیعت نادانی این است که علل را بیرون معلول‌ها بجوید. اگر سنگی بیفتد، دیوی یا روحی آن را پرتاب کرده، انسان نادان می‌گوید، اما مرد علمی می‌گوید قانون طبیعت است، قانون جاذبه.

نبرد میان علم و دین در همه جا بر سر چیست؟ ادیان زیر بار انبوهی از تبیینات بیرونی خم شده‌اند — یک فرشته مسئول خورشید است، دیگری مسئول ماه، و همین‌طور تا بی‌نهایت. هر تغییری را روحی ایجاد می‌کند و تنها نقطهٔ اشتراک همه این است که همگی بیرون از خود چیزها هستند. علم یعنی اینکه علت یک چیز از طبیعت خود همان چیز جستجو شود. همان‌طور که علم گام‌به‌گام پیش می‌رود، تبیین پدیده‌های طبیعی را از دست ارواح و فرشتگان بیرون آورده است. از آنجا که وحدت وجود نیز همین کار را در امور معنوی انجام داده، علمی‌ترین دین است. این جهان را هیچ خدای فراکیهانی نیافریده و کار هیچ نابغهٔ بیرونی نیست. خودآفرین است، خودمنحل‌شونده، خودآشکارکننده، یک هستی بی‌کران، برهمن. «تَتوَمَسی شوِتَکِتو» — «آن تویی! ای شوِتَکِتو!»

بدین‌سان می‌بینید که این و تنها همین، و نه هیچ چیز دیگر، می‌تواند تنها دین علمی باشد. و با تمام این یاوه‌گویی‌ها دربارهٔ علم که هر روز در هند نیمه‌تحصیل‌کردهٔ امروزی جریان دارد، با تمام این سخنان دربارهٔ عقل‌گرایی و خرد که هر روز می‌شنوم، انتظار دارم که فرقه‌های کاملی از شما بیایید و جرأت کنید پیرو وحدت وجود شوید، و جرأت کنید آن را به جهان موعظه کنید به سخنان بودا: «بَهوجَنَهیتایَ بَهوجَنَسوکهایَ» — «برای خیر بسیاری، برای شادمانی بسیاری.» اگر چنین نکنید، شما را ترسو می‌دانم. اگر نمی‌توانید بر بزدلی خود غلبه کنید، اگر ترس بهانهٔ شماست، همین آزادی را به دیگران هم بدهید، سعی نکنید بت‌پرست بیچاره را درهم بشکنید، او را شیطان نخوانید، نروید و به هر کسی که کاملاً با شما هم‌عقیده نیست موعظه کنید. نخست بدانید که خودتان ترسو هستید، و اگر جامعه شما را می‌ترساند، اگر خرافات گذشته‌تان شما را این‌قدر می‌ترساند، چقدر بیشتر این خرافات کسانی را که نادان‌اند خواهد ترساند و در بند خواهد کشید؟ این موضع وحدت وجود است. بر دیگران رحم کنید. کاش فردا تمام جهان پیرو وحدت وجود شود، نه تنها در نظریه، بلکه در تحقق. اما اگر چنین نشد، بگذارید بهترین کار بعدی را انجام دهیم؛ بگذارید نادانان را دست بگیریم، همیشه گام‌به‌گام آن‌ها را هدایت کنیم، درست به اندازه‌ای که توان رفتن دارند، و بدانیم که هر گام در تمام رشد دینی در هند تدریجی بوده است. از بد به خوب نیست، بلکه از خوب به بهتر است.

چیزی بیشتر باید دربارهٔ رابطهٔ اخلاقی گفته شود. جوانان ما امروزه بی‌خیال حرف می‌زنند؛ از کسی یاد می‌گیرند — خدا می‌داند از چه کسی — که وحدت وجود مردم را بی‌اخلاق می‌کند، زیرا اگر همه یکی هستیم و همه خداییم، اصلاً چه نیازی به اخلاق خواهد بود! در وهلهٔ نخست، این استدلالِ حیوان وحشی است که فقط با شلاق می‌توان مهارش کرد. اگر شما چنین حیوانات وحشی‌ای هستید، خودکشی کنید به جای اینکه خود را انسان‌هایی جا بزنید که باید با شلاق مهار شوند. اگر شلاق برداشته شود، همگی دیو خواهید شد! اگر چنین است، همه باید کشته شوید. هیچ امیدی برای شما نیست؛ باید همیشه زیر این شلاق و چوب زندگی کنید، و هیچ رستگاری و رهایی برای شما نیست.

در وهلهٔ دوم، وحدت وجود و تنها وحدت وجود اخلاق را توضیح می‌دهد. هر دینی موعظه می‌کند که جوهر تمام اخلاق، نیکی کردن به دیگران است. و چرا؟ بی‌خود باش. و چرا باید چنین باشم؟ خدایی گفته است؟ او برای من نیست. متونی اعلام کرده‌اند؟ بگذار بگویند؛ این برای من هیچ نیست؛ بگذار همه بگویند. و اگر بگویند، چه اهمیتی برای من دارد؟ هر کس به فکر خودش، و وای بر آن که عقب بماند — این تمام اخلاق جهان است، دست‌کم نزد بسیاری. دلیل اینکه باید اخلاقی باشم چیست؟ نمی‌توانید توضیح دهید مگر وقتی که به حقیقتی که در گیتا آمده برسید: «آن‌که همه را در خود می‌بیند و خود را در همه، و بدین‌سان همان خدای ساکن در همه را می‌بیند، آن حکیم دیگر خویشتن را به دست خویش نمی‌کُشد.» از طریق وحدت وجود بدانید که هر کس را بیازارید، خود را آزرده‌اید؛ همه آن‌ها شمایید. چه بدانید و چه ندانید، از همهٔ دست‌ها شما کار می‌کنید، از همهٔ پاها شما حرکت می‌کنید، شما پادشاهی هستید که در کاخ لذت می‌برد، شما گدایی هستید که آن زندگی بیچارگی را در خیابان می‌گذراند؛ شما در نادان هستید همان‌قدر که در دانا، شما در انسان ناتوان هستید و شما در توانمند؛ این را بدانید و همدل باشید. و به همین دلیل است که نباید به دیگران آسیب بزنیم. به همین دلیل است که حتی اهمیت نمی‌دهم که مجبور به گرسنگی باشم، زیرا میلیون‌ها دهان در همان زمان مشغول خوردن‌اند، و همهٔ آن‌ها از آنِ من‌اند. پس نباید نگران سرنوشت خود و متعلقاتم باشم، زیرا تمام جهان از آنِ من است، من در همان لحظه از تمام سعادت بهره‌مندم؛ و چه کسی می‌تواند مرا یا جهان را بکُشد؟ اخلاق در اینجاست. اینجا، تنها در وحدت وجود، اخلاق توضیح داده می‌شود. دیگران اخلاق را تعلیم می‌دهند اما نمی‌توانند دلیلش را به شما بدهند. تا اینجا دربارهٔ توضیح.

دستاورد چیست؟ قدرت است. آن حجاب خواب مصنوعی را که بر جهان افکنده‌اید بردارید، اندیشه‌ها و سخنان ضعف را به سوی بشریت نفرستید. بدانید که تمام گناهان و تمام بدی‌ها را می‌توان در یک کلمه خلاصه کرد: ضعف. این ضعف است که نیروی محرکهٔ تمام بدکاری‌هاست؛ این ضعف است که سرچشمهٔ تمام خودخواهی‌هاست؛ این ضعف است که انسان‌ها را وادار می‌کند به دیگران آسیب بزنند؛ این ضعف است که آنان را وادار می‌کند چیزی را نشان دهند که در واقعیت نیستند. بگذارید همه بدانند که چه هستند؛ بگذارید شب و روز تکرار کنند که چه هستند. «سوهَم.» بگذارید این اندیشهٔ قدرت را با شیر مادر بمکند — من اویم، من اویم. این نخست باید شنیده شود — «شرُوتَویو مَنتَویو نیدیدهیاسیتَویَه» و غیره. و سپس بگذارید دربارهٔ آن بیندیشند، و از آن اندیشه، از آن دل، کارهایی برخواهد خاست که جهان هرگز ندیده است. چه باید کرد؟ آری، برخی می‌گویند این وحدت وجود غیرعملی است؛ یعنی هنوز خود را در عرصهٔ مادی آشکار نکرده است. تا حدی این درست است، زیرا سخن وداها را به یاد آورید:

«اوم — این یک هجای برهمن است؛ اوم — این یک هجای والاترین حقیقت است؛ آن‌که راز این اوم را بداند، هر چه بخواهد، آن را به دست می‌آورد.» آری، پس نخست راز این اوم را بدانید، که شما خودِ اوم هستید؛ راز این «تَتوَمَسی» را بدانید، و آن‌گاه و تنها آن‌گاه هر چه بخواهید به سوی شما خواهد آمد. اگر می‌خواهید از نظر مادی بزرگ باشید، باور کنید که چنین هستید. من شاید حبابی کوچک باشم و شما موجی به بلندای کوه، اما بدانید که برای هر دوی ما اقیانوس بی‌کران پس‌زمینه است، برهمنِ بی‌نهایت مخزن توان و قدرت ماست، و هر دوی ما می‌توانیم هر چقدر بخواهیم از آن برگیریم، من حباب و شما موج بلند کوه‌مانند. پس به خودتان ایمان بیاورید. راز وحدت وجود این است: نخست به خودتان ایمان بیاورید، و سپس به هر چیز دیگر. در تاریخ جهان خواهید یافت که تنها آن ملت‌هایی که به خود ایمان داشته‌اند بزرگ و نیرومند شده‌اند. در تاریخ هر ملتی همیشه خواهید یافت که تنها آن افرادی که به خود ایمان داشته‌اند بزرگ و نیرومند شده‌اند. اینجا، به هند، انگلیسی‌ای آمد که فقط یک کارمند بود، و به دلیل کمبود بودجه و دلایل دیگر دو بار سعی کرد مغزش را با گلوله متلاشی کند؛ و وقتی شکست خورد، به خودش ایمان آورد، باور کرد که برای انجام کارهای بزرگ زاده شده؛ و آن مرد لُرد کلایو شد، بنیان‌گذار امپراتوری. اگر کشیش‌ها را باور کرده بود و تمام عمرش خزیده بود — «ای خداوند، من ضعیفم و من پَستم» — کجا بود؟ در تیمارستان. شما نیز با این آموزه‌های شرورانه دیوانه شده‌اید. من در سراسر جهان آثار بد این آموزه‌های ضعیفانهٔ فروتنی را دیده‌ام که نژاد بشر را نابود می‌کند. کودکان ما به این شیوه بزرگ می‌شوند، و آیا تعجب‌آور است که نیمه‌دیوانه می‌شوند؟

این تعلیم از جنبهٔ عملی است. پس به خودتان ایمان بیاورید، و اگر ثروت مادی می‌خواهید، برایش تلاش کنید؛ خواهد آمد. اگر می‌خواهید فکری باشید، در عرصهٔ فکری تلاش کنید، و غول‌های فکری خواهید شد. و اگر می‌خواهید به آزادی برسید، در عرصهٔ معنوی تلاش کنید، و آزاد خواهید شد و به نیروانا، سعادت جاودانه، درخواهید آمد. اما یک نقص در وحدت وجود بود و آن اینکه مدت‌ها فقط در عرصهٔ معنوی عمل شده بود و نه در هیچ جای دیگر؛ اکنون زمان آن رسیده که آن را عملی کنید. دیگر نباید «رَهَسیَه» یعنی رازی پنهان باشد، دیگر نباید با راهبان در غارها و جنگل‌ها و در هیمالیا زندگی کند؛ باید به زندگی روزمرهٔ مردم فرود آید؛ باید در کاخ پادشاه، در غار گوشه‌نشین عمل شود؛ باید در کلبهٔ فقیر، توسط گدا در خیابان، همه‌جا عمل شود؛ هر کجا که بتوان آن را به کار بست. پس نترسید که زن هستید یا شودرا، زیرا این دین آن‌قدر بزرگ است، چنان‌که خداوند کریشنا می‌فرماید، که حتی اندکی از آن خیر بسیاری به بار می‌آورد.

پس ای فرزندان آریاییان، بیکار ننشینید؛ بیدار شوید، برخیزید و تا به هدف نرسیده‌اید بازنایستید. زمان آن رسیده که این وحدت وجود به طور عملی به کار گرفته شود. بیایید آن را از آسمان به زمین بیاوریم؛ این تکلیف زمان حاضر است. آری، صداهای نیاکان کهن ما به ما می‌گویند که آن را از آسمان به زمین بیاوریم. بگذارید آموزه‌هایتان جهان را فراگیرد، تا به هر روزنهٔ جامعه نفوذ کند، تا مِلک مشترک همگان شود، تا جزئی از زندگی ما شود، تا در رگ‌های ما وارد شود و با هر قطره خون در آنجا بجوشد.

آری، شاید شگفت‌زده شوید که بشنوید به عنوان ودانتیست‌های عملی، آمریکایی‌ها از ما بهترند. من عادت داشتم کنار ساحل دریا در نیویورک بایستم و به مهاجرانی که از کشورهای مختلف می‌آمدند نگاه کنم — درهم‌شکسته، پایمال‌شده، ناامید، ناتوان از نگاه کردن به صورت هیچ‌کس، با بقچه‌ای کوچک از لباس به عنوان تمام دارایی‌شان، و همهٔ آن‌ها در ژنده‌ها؛ اگر پلیسی می‌دیدند می‌ترسیدند و سعی می‌کردند به آن سوی پیاده‌رو بروند. و توجه کنید، در شش ماه همان مردان سر بلند راه می‌رفتند، خوش‌پوش، به صورت همه نگاه می‌کردند؛ و چه چیز این تفاوت شگرف را ایجاد کرد؟ بگویید، این مرد از ارمنستان یا جای دیگری می‌آید که در آنجا فراتر از هر حد شناختی له شده بود، جایی که همه به او می‌گفتند بردهٔ مادرزاد است و باید تا ابد در وضعیت پست بماند، و جایی که با کوچک‌ترین حرکتش لگدمالش می‌کردند. آنجا همه چیز گویی به او می‌گفت: «برده! تو برده‌ای، برده بمان. ناامید زاده شدی، ناامید باید بمانی.» حتی خودِ هوا گویی در اطرافش زمزمه می‌کرد: «امیدی برای تو نیست؛ ناامید و برده باید بمانی»، در حالی که مرد نیرومند جان را از تنش بیرون می‌فشرد. و وقتی در خیابان‌های نیویورک قدم گذاشت، آقایی خوش‌پوش یافت که دست به دستش داد؛ فرقی نمی‌کرد که یکی ژنده‌پوش بود و دیگری خوش‌لباس. یک گام فراتر رفت و رستورانی دید که آقایانی سر میز شام می‌خوردند و از او خواسته شد در گوشهٔ همان میز بنشیند. گشت و زندگی نوینی یافت، جایی که در میان مردان، مرد بود. شاید به واشنگتن رفت، با رئیس‌جمهور ایالات متحده دست داد، و شاید آنجا دید که مردانی از روستاهای دوردست می‌آیند، روستاییان و بدپوش، همه با رئیس‌جمهور دست می‌دهند. آن‌گاه حجاب مایا از چشمانش افتاد. او برهمن است، او که با خواب مصنوعی به بردگی و ضعف فرو رفته بود بار دیگر بیدار شد، و برمی‌خیزد و خود را مردی در جهانی از مردان می‌یابد. آری، در این سرزمین ما، همان زادگاه ودانتا، توده‌های ما قرن‌ها با خواب مصنوعی به آن حال افتاده‌اند. دست زدن به آن‌ها آلودگی است، نشستن با آن‌ها آلودگی! ناامید زاده شدند، ناامید باید بمانند! و نتیجه این است که فرو رفته‌اند، فرو رفته‌اند، فرو رفته‌اند، و به آخرین مرحله‌ای رسیده‌اند که یک انسان می‌تواند برسد. زیرا کدام کشور در جهان هست که انسان مجبور باشد با گاوها بخوابد؟ و برای این، هیچ‌کس دیگر را سرزنش نکنید، اشتباه نادانان را مرتکب نشوید. معلول اینجاست و علت هم اینجاست. ما مقصریم. برخیزید، شجاع باشید و تقصیر را بر دوش خود بگذارید. نروید و به دیگران گِل بپاشید؛ زیرا تمام عیب‌هایی که از آن‌ها رنج می‌برید، شما تنها علت هستید.

جوانان لاهور، این را بفهمید، پس این گناه بزرگ موروثی و ملی بر دوش ماست. امیدی برای ما نیست. هزاران انجمن بسازید، بیست هزار گردهمایی سیاسی، پنجاه هزار نهاد. تا آن همدلی، آن عشق، آن دلی که برای همه می‌اندیشد نباشد، اینها بی‌فایده خواهند بود؛ تا دل بودا بار دیگر به هند بازنیاید، تا سخنان خداوند کریشنا به کاربرد عملی نرسد، امیدی برای ما نیست. شما همچنان از اروپاییان و انجمن‌ها و مجامعشان تقلید می‌کنید، اما بگذارید داستانی برایتان بگویم، واقعه‌ای که با چشم خودم دیدم. گروهی از برمه‌ای‌ها را به لندن بردند، توسط کسانی که معلوم شد اوراسیایی بودند. آن‌ها این مردم را در لندن به نمایش گذاشتند، تمام پول‌ها را گرفتند، و سپس این برمه‌ای‌ها را به قارهٔ اروپا بردند و آنجا رهایشان کردند به امان خدا. این بیچارگان یک کلمه از هیچ زبان اروپایی نمی‌دانستند، اما کنسول انگلیس در اتریش آن‌ها را به لندن فرستاد. در لندن بی‌پناه بودند بدون اینکه کسی را بشناسند. اما بانوی انگلیسی‌ای از وضعشان آگاه شد، این بیگانگان برمه‌ای را به خانهٔ خودش برد، لباس‌های خودش، تختخوابش و هر چیز دیگر را به آن‌ها داد، و سپس خبر را به روزنامه‌ها فرستاد. و توجه کنید، روز بعد گویی تمام ملت به پا خاست. پول سرازیر شد و این مردم کمک شدند و به برمه بازگردانده شدند. بر پایهٔ همین‌گونه همدلی است که تمام نهادهای سیاسی و دیگر نهادهایشان بنا شده؛ این بنیان سنگی عشق است، دست‌کم برای خودشان. شاید جهان را دوست نداشته باشند؛ و برمه‌ای‌ها شاید دشمنانشان باشند، اما در انگلستان بدیهی است که این عشق بزرگ به مردم خودشان، به حقیقت و عدالت و نیکوکاری به غریبهٔ پشت در وجود دارد. ناسپاس‌ترین انسان بودم اگر به شما نمی‌گفتم چقدر شگفت‌انگیز و مهمان‌نوازانه در هر کشوری در غرب پذیرفته شدم. کجاست آن دل در اینجا که بر آن بنا کنیم؟ به محض اینکه شرکت سهامی کوچکی تأسیس می‌کنیم، سعی می‌کنیم یکدیگر را فریب دهیم و همه چیز با سروصدا فرو می‌ریزد. شما از تقلید انگلیسی‌ها و ساختن ملتی به بزرگی آن‌ها حرف می‌زنید. اما بنیادها کجایند؟ بنیادهای ما فقط شن است و بنابراین بنا در کوتاه‌ترین زمان فرو می‌ریزد.

پس ای جوانان لاهور، بار دیگر آن پرچم باشکوه وحدت وجود را برافرازید، زیرا بر هیچ زمین دیگری نمی‌توانید آن عشق شگرف را داشته باشید تا همان خداوند را همه‌جا حاضر ببینید. آن پرچم عشق را برافرازید! «برخیزید، بیدار شوید و تا به هدف نرسیده‌اید بازنایستید.» برخیزید، بار دیگر برخیزید، زیرا بدون زهد هیچ کاری انجام نمی‌شود. اگر می‌خواهید به دیگران کمک کنید، خودِ کوچکتان باید برود. به قول مسیحیان — نمی‌توانید هم‌زمان خدا و مال دنیا را خدمت کنید. وایراگیه داشته باشید. نیاکان شما دنیا را برای انجام کارهای بزرگ ترک کردند. در زمان حاضر مردانی هستند که دنیا را برای کمک به رستگاری خودشان ترک می‌کنند. همه چیز را دور بیندازید، حتی رستگاری خودتان را، و بروید به دیگران کمک کنید. آری، شما همیشه سخنان بلند می‌گویید، اما ودانتای عملی پیش رویتان است. این زندگی کوچکتان را رها کنید. چه اهمیتی دارد اگر از گرسنگی بمیرید — شما و من و هزاران مثل ما — تا زمانی که این ملت زنده بماند؟ ملت دارد غرق می‌شود، نفرین میلیون‌ها بی‌شمار بر سر ماست — آنانی که وقتی از تشنگی می‌مردند به آن‌ها آب جوی داده‌ایم در حالی که رودخانهٔ جاری آب از کنارشان می‌گذشت، میلیون‌های بی‌شماری که اجازه داده‌ایم در برابر چشم فراوانی از گرسنگی بمیرند، میلیون‌های بی‌شماری که برایشان از وحدت وجود سخن گفته‌ایم و با تمام وجود از آن‌ها نفرت ورزیده‌ایم، میلیون‌های بی‌شماری که برایشان آموزهٔ «لوکاچارَه» (رسم و رسوم) را اختراع کرده‌ایم، که در نظر به آن‌ها گفته‌ایم همه یکسان‌ایم و همه با همان خداوند یگانه‌ایم، بدون حتی ذره‌ای عمل. «اما ای دوستان، باید فقط در ذهن باشد و هرگز در عمل!» این لکهٔ ننگ را پاک کنید. «برخیزید و بیدار شوید.» چه اهمیتی دارد اگر این زندگی کوچک برود؟ هر کسی باید بمیرد، قدیس یا گناهکار، ثروتمند یا فقیر. بدن برای هیچ‌کس نمی‌ماند. برخیزید و بیدار شوید و کاملاً صادق باشید. بی‌صداقتی ما در هند وحشتناک است؛ آنچه ما نیاز داریم منش است، آن استواری و منشی که انسان را وادار می‌کند مانند مرگ به چیزی بچسبد.

«بگذار حکیمان سرزنش کنند یا بگذار بستایند، بگذار لَکشمی امروز بیاید یا بگذار برود، بگذار مرگ همین‌الان بیاید یا صد سال دیگر؛ به‌راستی حکیم آن کسی است که یک گام نادرست از راه درست برندارد.» برخیزید و بیدار شوید، زیرا زمان می‌گذرد و تمام انرژی‌های ما در گفتار بیهوده هدر خواهد رفت. برخیزید و بیدار شوید، بگذارید چیزهای جزئی و مشاجرات بر سر جزئیات کوچک و نزاع بر سر آموزه‌های کم‌اهمیت کنار گذاشته شود، زیرا اینجا بزرگ‌ترین کارها در انتظار است، اینجا میلیون‌ها انسان در حال غرق شدن‌اند. وقتی مسلمانان نخستین بار به هند آمدند، چه تعداد عظیمی از هندوها اینجا بودند؛ اما ببینید، امروز چگونه کاهش یافته‌اند! هر روز کمتر و کمتر خواهند شد تا کاملاً ناپدید شوند. بگذار ناپدید شوند، اما با آن‌ها اندیشه‌های شگرف نیز ناپدید خواهد شد، اندیشه‌هایی که با تمام نقص‌ها و تمام تحریف‌ها، هنوز نمایندگان آن‌ها هستند. و با آن‌ها این وحدت وجود شگرف ناپدید خواهد شد، تاج‌جواهر تمام اندیشهٔ معنوی. پس برخیزید، بیدار شوید، با دستانتان گشوده برای حفاظت از معنویت جهان. و پیش از هر چیز، آن را برای سرزمین خودتان به کار بندید. آنچه ما نیاز داریم نه آن‌قدر معنویت است بلکه اندکی فرود آوردن وحدت وجود به جهان مادی است. نخست نان و سپس دین. ما آن‌ها را بیش از حد از دین پُر می‌کنیم، در حالی که این بیچاره‌ها از گرسنگی می‌مردند. هیچ جزم‌اندیشی‌ای گرسنگی را سیراب نمی‌کند. دو لعنت اینجا هست: نخست ضعف ما، دوم نفرت ما، دل‌های خشکیدهٔ ما. شاید میلیون‌ها آموزه بگویید، شاید صدها میلیون فرقه داشته باشید؛ آری، اما تا دلی برای احساس کردن نداشته باشید هیچ است. برای آن‌ها احساس کنید همان‌طور که وِدای شما می‌آموزد، تا آنجا که دریابید آن‌ها اجزای بدن خود شمایند، تا درک کنید که شما و آن‌ها، فقیر و غنی، قدیس و گناهکار، همه اجزای یک کلِّ بی‌نهایت هستید که آن را برهمن می‌نامید.

آقایان، کوشیدم چند نکتهٔ درخشان‌ترین نظام وحدت وجود را پیش رویتان بگذارم، و اکنون زمان آن رسیده که به عمل درآید، نه تنها در این سرزمین بلکه همه‌جا. علم نوین و ضربات پتک‌مانندش دارد بنیان‌های چینی تمام ادیان ثنوی را همه‌جا خرد می‌کند. نه تنها اینجا ثنویون متون را آن‌قدر شکنجه می‌دهند تا دیگر کش نیایند — زیرا متون کش‌دار نیستند — نه تنها اینجا سعی می‌کنند در گوشه و کنار پنهان شوند؛ در اروپا و آمریکا بیشتر از اینجا چنین است. و حتی آنجا هم چیزی از این اندیشه باید از هند برود. از هم‌اکنون رسیده است. باید رشد و افزایش یابد و تمدن‌های آن‌ها را نیز نجات دهد. زیرا در غرب نظم کهن در حال محو شدن است و جای خود را به نظم نوینی می‌دهد که پرستش طلا و پرستش مال دنیاست. بنابراین آن نظام کهن و خام دین بهتر از نظام مدرن بود، یعنی رقابت و طلا. هیچ ملتی، هر قدر هم نیرومند، نمی‌تواند بر چنین بنیادهایی بایستد، و تاریخ جهان به ما می‌گوید که همهٔ آنانی که چنین بنیادهایی داشتند مرده و از میان رفته‌اند. در وهلهٔ نخست باید جلوی ورود چنین موجی به هند را بگیریم. پس وحدت وجود را به همه موعظه کنید تا دین بتواند در برابر ضربهٔ علم نوین مقاومت کند. نه تنها این، بلکه باید به دیگران نیز کمک کنید؛ اندیشهٔ شما به اروپا و آمریکا یاری خواهد رساند. اما بالاتر از همه، بگذارید بار دیگر یادآوری کنم که نیاز به کار عملی است، و نخستین بخش آن این است که باید به سوی میلیون‌ها انسان در حال غرق شدنِ هند بروید و دستشان را بگیرید، و سخنان خداوند کریشنا را به یاد آورید:

«همانا در همین زندگی آنان بر هستی نسبی چیره شده‌اند که ذهنشان در یکسانی همه چیز استوار است، زیرا خداوند پاک و برای همه یکسان است؛ پس گفته می‌شود که چنین کسان در خدا زیست می‌کنند.»

اینجا راه خروج است. نخست اعتراض مابعدالطبیعی را بگیرید، که جوهر و کیفیات از هم جدایند. ودانتیست وحدت‌گرا می‌گوید: چنین نیست. هیچ تفاوتی میان جوهر و کیفیات وجود ندارد. مثال قدیمی را می‌دانید که چگونه طناب را مار می‌پندارند، و چون مار را می‌بینید طناب را اصلاً نمی‌بینید — طناب از دیده ناپدید شده است. تقسیم کردن چیزی به جوهر و کیفیت، ساخته‌ای مابعدالطبیعی در اذهان فیلسوفان است، زیرا در واقعیت هرگز نمی‌توانند از هم جدا باشند. اگر انسان عادی باشید کیفیات را می‌بینید، و اگر یوگی بزرگی باشید جوهر را می‌بینید، ولی هرگز هر دو را با هم نمی‌بینید. پس ای بودایی‌ها، این نزاع شما درباره جوهر و کیفیات چیزی جز یک محاسبه نادرست نبوده که بر واقعیت پایه ندارد. اما اگر جوهر بی‌کیفیت باشد، تنها یکی می‌تواند وجود داشته باشد. اگر کیفیات را از آتمن برگیرید و نشان دهید که این کیفیات در واقع در ذهن جای دارند و بر آتمن برافکنده شده‌اند، آنگاه هرگز نمی‌تواند دو آتمن وجود داشته باشد، زیرا این کیفیت است که تفاوت میان یک آتمن و دیگری را پدید می‌آورد. چگونه می‌دانید که یک آتمن از دیگری جداست؟ به واسطه برخی نشانه‌های متمایزکننده، یعنی کیفیات معین. و آنجا که کیفیات وجود ندارند، تمایز چگونه می‌تواند باشد؟ پس دو آتمن نیست، بلکه تنها یکی هست، و پاراماتمن شما زاید است — این همان آتمن است. آن یگانه را پاراماتمن می‌نامند، همان را جیواتمن می‌نامند و از این قبیل؛ و شما ثنوی‌گرایان، مانند سانکهیاها و دیگران که می‌گویید آتمن ویبهو است، همه‌جا حاضر، چگونه می‌توانید دو بی‌نهایت داشته باشید؟ تنها یکی می‌تواند وجود داشته باشد. چه دیگری؟ این یگانه، آتمن بی‌نهایت واحد است، و هر چیز دیگری تجلی اوست. بودایی اینجا می‌ایستد، اما داستان اینجا پایان نمی‌یابد.

موضع ودانتیست وحدت‌گرا صرفاً یک موضع انتقادی ضعیف نیست. ودانتیست وحدت‌گرا دیگران را آنگاه که بیش از حد به او نزدیک می‌شوند نقد می‌کند و آن‌ها را کنار می‌زند — همین و بس؛ اما موضع خود را نیز بیان می‌کند. او تنها کسی است که نقد می‌کند و با نقد و نشان دادن کتاب‌ها متوقف نمی‌شود. اینجاست. شما می‌گویید جهان چیزی در حرکت مداوم است. در ویاشتی (امر محدود) همه چیز در حرکت است؛ شما در حرکتید، میز در حرکت است، حرکت در همه جا؛ این است سمساره، حرکت پیوسته؛ این است جاگات. پس فردیتی در این جاگات نمی‌تواند باشد، زیرا فردیت به معنای آن چیزی است که تغییر نمی‌کند؛ فردیت متغیر نمی‌تواند وجود داشته باشد — این تناقض است. در این دنیای کوچک ما، جاگات، چیزی به نام فردیت وجود ندارد. اندیشه و احساس، ذهن و تن، انسان‌ها و حیوانات و گیاهان همه در حال جریان و دگرگونی پیوسته‌اند. اما فرض کنید جهان را به عنوان یک کل واحد بگیرید؛ آیا می‌تواند تغییر کند یا حرکت کند؟ قطعاً نه. حرکت تنها در مقایسه با چیزی که کمی کمتر در حرکت است یا کاملاً ساکن است ممکن می‌شود. پس جهان به عنوان یک کل، ساکن و تغییرناپذیر است. پس شما آنگاه و تنها آنگاه فرد هستید که کل آن باشید، آنگاه که تحقق «من جهانم» فرا می‌رسد. این است که چرا ودانتیست می‌گوید تا زمانی که دو هست، ترس پایان نمی‌یابد. تنها زمانی که آدمی دیگری را نمی‌بیند، دیگری را احساس نمی‌کند، آنگاه که همه یکی است — تنها در آن هنگام ترس فرو می‌نشیند، تنها در آن هنگام مرگ ناپدید می‌شود، تنها در آن هنگام سمساره از میان می‌رود. ودانتا به ما می‌آموزد، پس، که انسان در جهانی بودن فرد است، نه در جزء بودن. تنها زمانی جاودانه‌ای که کل هستی باشی. تنها زمانی بی‌ترس و بی‌مرگی که جهان باشی؛ و آنچه را جهان می‌نامی همان است که خدا می‌نامی، همان که هستی می‌نامی، همان که کل می‌نامی. این هستی یگانه تجزیه‌ناپذیر است که جهان کثیری پنداشته می‌شود که ما می‌بینیم، همچنان که دیگرانی که در همان حال ذهنی ما هستند. کسانی که کارمای بهتری کرده و به حال ذهنی بهتری رسیده‌اند، چون می‌میرند آن را به عنوان سوارگه می‌بینند و ایندراها و مانند آن‌ها را می‌بینند. کسانی که مرتبه‌ای بالاتر دارند همین چیز را به صورت برهما-لوکا می‌بینند، و کاملان نه زمین می‌بینند نه بهشت‌ها و نه هیچ لوکایی. جهان از میان رفته خواهد بود و برهمن به جای آن خواهد بود.

آیا می‌توانیم این برهمن را بشناسیم؟ از نقاشی بی‌نهایت در سمهیتا گفتم. اینجا جانب دیگری نشان داده می‌شود — بی‌نهایت درونی. آن بی‌نهایت عضلات بود. اینجا بی‌نهایت اندیشه خواهیم داشت. آنجا تلاش شد بی‌نهایت را به زبان اثباتی نقاشی کنند؛ اینجا آن زبان درمانده ماند و کوشش شده است آن را به زبان سلبی نقاشی کنند. اینجا این جهان است، و حتی اگر بپذیریم که برهمن است، آیا می‌توانیم آن را بشناسیم؟ نه! نه! باید یک بار دیگر این مطلب را بسیار روشن دریابید. بارها این شک به ذهن می‌رسد: اگر این برهمن است، چگونه می‌توانیم آن را بشناسیم؟ विज्ञातारमरे केन विजानीयात् — «شناسنده را به چه چیز می‌توان شناخت؟» چگونه می‌توان شناسنده را شناخت؟ چشم‌ها همه چیز را می‌بینند؛ آیا می‌توانند خود را ببینند؟ نمی‌توانند. خود واقعیت معرفت یک تنزل است. فرزندان آریایی‌ها، باید این را به خاطر بسپارید، زیرا در اینجا داستان بزرگی نهفته است. تمام وسوسه‌های غربی که به سراغ شما می‌آیند پایه مابعدالطبیعی‌شان بر این یک چیز استوار است — هیچ چیزی بالاتر از معرفت حسی نیست. در شرق، در وداهای خود می‌گوییم که این معرفت پایین‌تر از خود چیز است، زیرا همواره محدودیتی است. وقتی می‌خواهید چیزی را بشناسید، بلافاصله به واسطه ذهن شما محدود می‌شود. می‌گویند به آن نمونه صدف که مروارید می‌سازد برگردید و ببینید چگونه معرفت محدودیت است — چیزی را جمع کردن، آن را به خودآگاهی آوردن، و آن را به صورت کامل نشناختن. این درباره هر معرفتی صادق است، و آیا درباره بی‌نهایت کمتر صادق خواهد بود؟ آیا می‌توانید این‌گونه او را که جوهر همه معرفت است، او که ساکشی است، شاهد، که بدون او هیچ معرفتی نمی‌توانید داشته باشید، او که هیچ کیفیتی ندارد، که شاهد کل جهان است، شاهد در روح‌های خود ماست، محدود کنید؟ چگونه می‌توانید او را بشناسید؟ با چه وسیله‌ای می‌توانید او را در بند بکشید؟ همه چیز، کل جهان، چنین تلاش ناکامی است. این آتمن بی‌نهایت گویی در حال تلاش است تا چهره خود را ببیند، و همه، از پایین‌ترین حیوانات تا بلندترین خدایان، مانند آیینه‌هایی هستند که خود را در آن‌ها بازتاب دهد، و هنوز دیگری و دیگری می‌گیرد و ناکافی‌شان می‌یابد، تا اینکه در تن انسانی درمی‌یابد که این متناهی در متناهی است، همه متناهی است، هیچ بیانی از بی‌نهایت در متناهی نمی‌تواند باشد. آنگاه بازگشت آغاز می‌شود، و این همان چیزی است که ترک دنیا، وایراگیا، نامیده می‌شود. از حواس برگردید، برگردید! «به حواس مرو» شعار وایراگیاست. این شعار تمام اخلاق است، این شعار همه نیک‌بختی است؛ زیرا باید به خاطر داشته باشید که نزد ما جهان با تاپاسیا، با ترک دنیا آغاز می‌شود، و چون برمی‌گردید و برمی‌گردید، همه صور در برابرتان متجلی می‌شوند و یکی پس از دیگری کنار گذاشته می‌شوند تا آنچه واقعاً هستید باقی بمانید. این است موکشا یا رهایی.

این اندیشه را باید دریابیم: विज्ञातारमरे केन विजानीयात् — «چگونه شناسنده را بشناسیم؟» شناسنده را نمی‌توان شناخت، زیرا اگر شناخته شود دیگر شناسنده نخواهد بود. اگر به چشمان خود در آیینه نگاه کنید، بازتاب دیگر چشمان شما نیست، بلکه چیز دیگری است، تنها بازتابی است. پس اگر این آتمن، این هستی جهانی و بی‌نهایت که شما هستید، تنها شاهد است، چه سودی دارد؟ نمی‌تواند زندگی کند و راه برود و از جهان بهره برد آن‌گونه که ما می‌کنیم. مردم نمی‌فهمند که شاهد چگونه می‌تواند لذت ببرد. می‌گویند: «اوه، شما هندوها به واسطه این آموزه که شما شاهد هستید ساکت و بی‌خاصیت شده‌اید!» اول از همه، تنها شاهد است که می‌تواند واقعاً لذت ببرد. اگر کشتی‌گیری در جریان باشد، چه کسانی آن را بیشتر لذت می‌برند — آنانی که در آن شرکت می‌کنند، یا آنانی که تماشا می‌کنند — بیرونیان؟ هرچه بیشتر شاهد هر چیزی در زندگی باشید، بیشتر از آن لذت می‌برید. و این است آناندا؛ و از این رو، شادی بی‌نهایت تنها از آن شما خواهد بود آنگاه که شاهد این جهان شده باشید؛ تنها آنگاه مُکتَه پُروشا هستید. تنها شاهد است که می‌تواند بدون هیچ آرزویی کار کند، بدون هیچ اندیشه‌ای درباره رفتن به بهشت، بدون هیچ اندیشه‌ای درباره سرزنش، بدون هیچ اندیشه‌ای درباره ستایش. تنها شاهد لذت می‌برد و نه دیگری.

در گذار به جنبه اخلاقی، چیزی میان جنبه مابعدالطبیعی و اخلاقی ودانتا وجود دارد؛ و آن نظریه مایا است. هر یک از این نکات در نظام ودانتا سال‌ها می‌طلبد تا فهمیده شود و ماه‌ها تا توضیح داده شود. پس مرا ببخشید اگر تنها به اختصار از آن‌ها بگذرم. این نظریه مایا در تمام اعصار دشوارترین چیز برای درک بوده است. اجازه دهید در چند کلمه بگویم که این قطعاً نظریه‌ای نیست، بلکه ترکیبی است از سه اندیشه دِشا-کالا-نیمیتا — مکان، زمان، و علیت — و این زمان و مکان و علت به نَما-روپا تقلیل یافته‌اند. فرض کنید موجی در اقیانوس باشد. موج تنها به واسطه صورت و نام خود از اقیانوس متمایز است، و این صورت و این نام نمی‌توانند هستی مستقلی جدا از موج داشته باشند؛ تنها با موج هستند. موج ممکن است فروکش کند، اما همان مقدار آب باقی می‌ماند، حتی اگر نام و صورتی که بر موج بود برای همیشه ناپدید شود. پس این مایا همان چیزی است که تفاوت میان من و شما را، میان همه حیوانات و انسان، میان خدایان و آدمیان پدید می‌آورد. در واقع این مایا است که آتمن را وادار می‌کند، گویی، در این همه میلیون‌ها موجود گرفتار شود، و این موجودات تنها از طریق نام و صورت قابل تمایزند. اگر آن را به حال خود رها کنید، بگذارید نام و صورت برود، تمام این کثرت برای همیشه ناپدید می‌شود و شما آنی می‌شوید که واقعاً هستید. این است مایا.

این نیز نظریه‌ای نیست، بلکه بیان واقعیت‌هاست. وقتی واقع‌گرا بیان می‌کند که این میز وجود دارد، منظورش این است که این میز هستی مستقل خاص خود را دارد، که به هستی هیچ چیز دیگری در جهان وابسته نیست، و اگر کل این جهان ویران و نابود شود، این میز همان‌گونه که اکنون هست باقی خواهد ماند. با اندکی تأمل خواهید دید که چنین نمی‌تواند باشد. هر چیزی در این دنیای حس‌ها وابسته و در هم وابسته است، نسبی و هم‌بسته، هستی یکی به هستی دیگری وابسته است. پس سه مرحله در شناخت ما از اشیا وجود دارد؛ نخست آنکه هر چیزی فردی و جدا از هر چیز دیگری است؛ و گام بعدی این است که نسبت و هم‌بستگی میان همه چیزها یافته شود؛ و سومی این است که تنها یک چیز وجود دارد که ما آن را به صورت بسیار می‌بینیم. نخستین اندیشه خدا در نظر نادان این است که این خدا جایی بیرون از جهان است، یعنی تصور خدا کاملاً انسانی است؛ درست همان کاری که انسان می‌کند، تنها در مقیاسی بزرگ‌تر و بلندتر. و دیدیم که چگونه آن اندیشه خدا در چند کلمه نامعقول و ناکافی اثبات می‌شود. و اندیشه بعدی اندیشه نیرویی است که در همه جا متجلی می‌بینیم. این است خدای شخصی واقعی که در چاندی می‌یابیم، اما توجه کنید — نه خدایی که او را انبار تمام صفات نیک تنها قرار می‌دهید. نمی‌توانید دو خدا داشته باشید، خدا و شیطان؛ باید تنها یکی داشته باشید و جرأت داشته باشید او را نیک و بد بنامید. تنها یکی داشته باشید و نتایج منطقی را بپذیرید. در چاندی می‌خوانیم: «تو را سلام، ای مادر الهی، که در هر موجودی به صورت آرامش زندگی می‌کنی. تو را سلام، ای مادر الهی، که در همه موجودات به صورت پاکی زندگی می‌کنی.» در همان حال باید تمام نتیجه نامیدن او به همه‌صورت را بپذیریم. «همه این سرور است، ای گارگی؛ هرجا که سروری باشد بخشی از الهی است.» هرگونه که بخواهید از آن بهره بگیرید. در این روشنایی پیش روی من، شاید به فقیری صد روپیه بدهید، و مرد دیگری نام شما را جعل کند، اما روشنایی برای هر دو یکی خواهد بود. این مرحله دوم است. و سومی این است که خدا نه بیرون از طبیعت است نه درون طبیعت، بلکه خدا و طبیعت و روح و جهان همه واژه‌های تبادل‌پذیرند. شما هرگز دو چیز نمی‌بینید؛ این واژه‌های مابعدالطبیعی شما هستند که شما را فریفته‌اند. گمان می‌کنید که جسمید و روحی دارید، و هر دوی آن‌ها با هم هستید. چگونه می‌تواند چنین باشد؟ در ذهن خود آزمایش کنید. اگر یوگی‌ای در میان شما باشد، خود را به صورت چایتانیا می‌شناسد — برای او جسم ناپدید شده است. انسان عادی خود را به صورت جسم می‌اندیشد؛ اندیشه روح از او ناپدید شده است؛ اما چون این اندیشه‌های مابعدالطبیعی وجود دارند که انسان جسم و روح و همه این چیزها را دارد، گمان می‌کنید همه همزمان آنجا هستند. یک چیز در یک زمان. وقتی ماده می‌بینید از خدا سخن مگویید؛ شما اثر را می‌بینید و تنها اثر را، و علت را نمی‌توانید ببینید، و لحظه‌ای که علت را ببینید اثر ناپدید شده خواهد بود. پس جهان کجاست و چه کسی آن را برده است؟

«آنکه همواره به صورت آگاهی حاضر است، سرور مطلق، فراتر از همه حدود، فراتر از هر مقایسه‌ای، فراتر از همه کیفیات، همواره آزاد، بی‌کران چون آسمان، بی‌بخش، مطلق، کامل — چنین برهمنی، ای حکیم، ای دانشمند، در دل جنانی در جذبه می‌درخشد.» (ویوکاچودامانی، ۴۰۸)

«آنجا که همه دگرگونی‌های طبیعت برای همیشه فرو می‌نشینند، که فراتر از همه اندیشه‌هاست، که با همه برابر است اما همتایی ندارد، اندازه‌ناپذیر، که وداها اعلام می‌کنند، که جوهر آن چیزی است که هستی می‌نامیم، کامل — چنین برهمنی، ای حکیم، ای دانشمند، در دل جنانی در جذبه می‌درخشد.» (همان، ۴۰۹)

«فراتر از همه تولد و مرگ، یگانه بی‌نهایت، بی‌همتا، چون کل جهان در مَهاپرالایا در آب غرق شده — آب در بالا، آب در پایین، آب در همه سو، و بر چهره آن آب نه موجی، نه ریپلی — ساکت و آرام، همه دیدارها فرو مرده‌اند، همه جدال‌ها و نزاع‌ها و جنگ احمقان و پارسایان برای همیشه خاموش شده است — چنین برهمنی، ای حکیم، ای دانشمند، در دل جنانی در جذبه می‌درخشد.» (همان، ۴۱۰)

آن نیز می‌آید، و چون آن بیاید جهان ناپدید شده است.

پس دیدیم که این برهمن، این حقیقت، ناشناخته و ناشناختنی است، نه به معنای لاادری‌گرا، بلکه بدان خاطر که شناختن او کفر خواهد بود، زیرا شما از پیش او هستید. همچنین دیدیم که این برهمن این میز نیست و با این حال این میز است. نام و صورت را بردارید، و هر آنچه حقیقت است، اوست. او حقیقت در هر چیزی است.

«تو زنی، تو مردی، تو پسری، و دختری نیز هستی، تو پیرمردی هستی که بر عصا تکیه می‌زند، تو در همه چیز و همه کس در جهان هستی.» این است موضوع ودانتا. چند کلمه بیشتر. اینجاست که می‌یابیم توضیح جوهر اشیا. دیدیم که تنها اینجاست که می‌توان در برابر تمام هجوم منطق و دانش علمی پایگاه محکمی داشت. اینجا سرانجام عقل پایه‌ای استوار دارد، و در عین حال ودانتیست هندی گام‌های پیشین را نفرین نمی‌کند؛ به عقب می‌نگرد و آن‌ها را درود می‌گوید، و می‌داند که راست بودند، تنها به درستی دریافته نشده و به درستی بیان نشده بودند. همان حقیقت بودند، تنها از پشت شیشه مایا دیده شده — تحریف شده شاید — و با این حال حقیقت، و جز حقیقت چیزی نیست. همان خدایی که نادان بیرون از طبیعت می‌دید، همان که آدم کم‌دان به عنوان نفوذکرده در جهان می‌دید، و همان که حکیم به عنوان خودِ خود، به عنوان کل جهان درمی‌یابد — همه یکی و همان هستی هستند، همان واقعیت که از دیدگاه‌های مختلف دیده شده، از پشت شیشه‌های گوناگون مایا دیده شده، توسط ذهن‌های مختلف درک شده، و تمام تفاوت از همان ناشی بوده است. نه تنها چنین، بلکه یک دیدگاه باید به دیگری بیانجامد. تفاوت میان علم و دانش عمومی چیست؟ شب به خیابان‌ها بروید، و اگر چیز غیرمعمولی آنجا رخ می‌دهد، از یکی از عابران بپرسید علت چیست. ده بر یک که خواهد گفت شبحی در حال پدید آوردن آن پدیده است. او همواره به دنبال شبح‌ها و روح‌ها در بیرون می‌گردد، زیرا طبیعت نادانی این است که دنبال علت‌ها در بیرون از معلول‌ها بگردد. اگر سنگی بیفتد، نادان می‌گوید شیطان یا شبحی آن را انداخته است، اما عالم می‌گوید قانون طبیعت است، قانون گرانش.

جنگ میان علم و دین در همه جا چیست؟ ادیان با توده‌ای از توضیحاتی که از بیرون می‌آیند گران‌بار شده‌اند — یک فرشته مسئول خورشید است، دیگری مسئول ماه، و همین‌طور تا بی‌نهایت. هر دگرگونی را روحی ایجاد می‌کند، و تنها نقطه اشتراک همه این است که همه بیرون از چیز هستند. علم به این معناست که علت یک چیز از طبیعت خود آن چیز جستجو می‌شود. همان‌طور که علم گام به گام پیش می‌رود، توضیح پدیده‌های طبیعی را از دست روح‌ها و فرشتگان بیرون آورده است. چون ودانتا در امور معنوی نیز همین کار را کرده است، علمی‌ترین دین است. این جهان توسط هیچ خدای فراکیهانی آفریده نشده، و دستاورد هیچ نابغه بیرونی نیست. این خودآفریننده، خودمنحل‌کننده، خودمتجلی‌کننده است، یک هستی بی‌نهایت واحد، برهمن. تَتوَمَسی شوِتاکِتو — «آن تو هستی! ای شوِتاکِتو!»

پس می‌بینید که این، و تنها این، و نه چیز دیگری، می‌تواند تنها دین علمی باشد. و با تمام سخنان روزمره درباره علم که این روزها در هند نیمه‌تحصیل‌کرده مدرن جریان دارد، با تمام سخنان درباره عقل‌گرایی و خرد که هر روز می‌شنوم، انتظار دارم که فرقه‌های کاملی از شما بیایند و جرأت کنند ودانتی باشند، و جرأت کنند آن را در کلمات بودا به جهان موعظه کنند: बहुजनहिताय बहुजनसुखाय — «برای خیر بسیاران، برای سعادت بسیاران.» اگر نکنید، شما را ترسو می‌شمارم. اگر نمی‌توانید بر ترستان غلبه کنید، اگر ترستان عذرتان است، همان آزادی را به دیگران بدهید، سعی نکنید بت‌پرست بیچاره را بشکنید، او را شیطان ننامید، دور نگردید و به هر کسی که کاملاً با شما موافق نیست موعظه نکنید. نخست بدانید که خودتان ترسو هستید، و اگر جامعه شما را می‌ترساند، اگر خرافات گذشته خودتان این‌قدر شما را می‌ترساند، اینها چقدر بیشتر آنانی را که نادانند می‌ترساند و زیر بار نگه می‌دارد؟ این موضع ودانتاست. بر دیگران رحم کنید. کاش تمام جهان فردا ودانتی می‌شد، نه تنها در نظر، بلکه در تحقق. اما اگر نمی‌شود، بهترین کار بعدی را بکنیم؛ بگذارید نادان را با دست بگیریم، همواره گام به گام آنجا که می‌توانند برویم هدایتشان کنیم، و بدانیم که هر گامی در همه رشد دینی هند پیشرفت بوده است. این از بد به خوب نیست، بلکه از خوب به بهتر است.

چیز بیشتری درباره رابطه اخلاقی باید گفته شود. جوانان ما این روزها با شادکامی سخن می‌گویند؛ از کسی یاد گرفته‌اند — خداوند می‌داند از چه کسی — که ودانتا مردم را بی‌اخلاق می‌کند، زیرا اگر همه یکی هستیم و همه خداییم، اصلاً چه نیازی به اخلاق خواهد بود! اول از همه، این استدلال حیوان است، که تنها با شلاق زیر کنترل نگه داشته می‌شود. اگر چنین حیواناتی هستید، به جای اینکه خود را انسان بنامید که باید با شلاق کنترل شود، خودکشی کنید. اگر شلاق برداشته شود، همه اهریمن خواهید شد! همه باید کشته شوید اگر چنین است. هیچ کمکی برایتان نیست؛ باید همواره زیر این شلاق و عصا زندگی کنید، و هیچ رستگاری، هیچ فراری برایتان نیست.

ثانیاً، ودانتا و تنها ودانتا اخلاق را توضیح می‌دهد. هر دینی موعظه می‌کند که جوهر همه اخلاق این است که به دیگران نیکی کنی. و چرا؟ نفس‌گرا مباش. و چرا باید باشم؟ خدایی آن را گفته است؟ او برای من مهم نیست. متونی آن را اعلام کرده‌اند؟ بگذارند؛ این ربطی به من ندارد؛ بگذار همه آن را بگویند. و اگر بگویند، این به من چه ربطی دارد؟ هر کسی برای خودش، و یکی آخر بماند — این تمام اخلاق جهان است، دست کم برای بسیاری. علت اینکه باید اخلاقی باشم چیست؟ نمی‌توانید آن را توضیح دهید مگر آنگاه که حقیقتی را که در گیتا آمده است بدانید: «او که همه را در خود می‌بیند و خود را در همه، این‌گونه همان خدایی را که در همه زندگی می‌کند می‌بیند، او که حکیم است، دیگر خود را با خود نمی‌کشد.» از طریق ودانتا بدانید که هر که را آزار می‌دهید خود را آزار می‌دهید؛ همه آن‌ها شما هستند. چه بدانید چه ندانید، از طریق همه دست‌ها کار می‌کنید، از طریق همه پاها حرکت می‌کنید، شما شاهی هستید که در کاخ لذت می‌برد، شما گدایی هستید که در خیابان آن هستی رقت‌بار را می‌گذراند؛ شما در نادان هستید و نیز در دانشمند، شما در آدم ضعیف هستید و در نیرومند هستید؛ این را بدانید و دلسوز باشید. و به همین خاطر است که نباید به دیگران آسیب بزنیم. به همین خاطر است که حتی اگر باید از گرسنگی بمیرم هم اهمیتی نمی‌دهم، زیرا میلیون‌ها دهان در همان زمان خواهند خورد، و همه از آنِ منند. پس نباید اهمیت بدهم چه بر سر من و آنچه از آنِ من است بیاید، زیرا کل جهان از آنِ من است، من در همان زمان از همه سعادت بهره می‌برم؛ و چه کسی می‌تواند مرا یا جهان را بکشد؟ اینجاست اخلاق. اینجا، در ودانتا به تنهایی، اخلاق توضیح می‌شود. دیگران آن را می‌آموزند اما نمی‌توانند دلیلش را بدهند. پس تا همین جا درباره توضیح.

دستاورد چیست؟ نیرو است. آن پرده هیپنوتیسمی را که بر جهان انداخته‌اید بردارید، اندیشه‌ها و کلمات ضعف به سوی بشریت نفرستید. بدانید که همه گناهان و همه بدی‌ها را می‌توان در آن یک کلمه خلاصه کرد: ضعف. این ضعف است که انگیزه نیرو در هر بدکاری است؛ این ضعف است که سرچشمه همه خودخواهی است؛ این ضعف است که آدمیان را وادار می‌کند به دیگران آسیب بزنند؛ این ضعف است که آدمیان را وادار می‌کند آنچه را که در واقعیت نیستند نشان دهند. بگذارید همه بدانند که چه هستند؛ بگذارند شب و روز تکرار کنند که چه هستند. سوهَم. بگذارند آن را با شیر مادر بمکند، این اندیشه نیرو را — من اویم، من اویم. این است که باید نخست شنیده شود — श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः و سپس بگذارند آن را بیاندیشند، و از آن اندیشه، از آن دل کارهایی بیرون خواهد آمد که جهان هرگز ندیده است. چه باید کرد؟ آری، برخی می‌گویند این ودانتا غیرعملی است؛ یعنی هنوز در عرصه مادی تجلی نیافته است. تا حدی این درست است، زیرا سخن وداها را به خاطر بیاورید:

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ओमित्येकाक्षरं परम्।

ओमित्येकाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ओमित्येकाक्षरं परम्।

ओमित्येकाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥

«اُم، این برهمن است؛ اُم، این برترین واقعیت است؛ او که راز این اُم را می‌داند، هر چه بخواهد به او می‌رسد.» آری، پس نخست راز این اُم را بدانید، که شما همان اُم هستید؛ راز این تَتوَمَسی را بدانید، و آنگاه و تنها آنگاه هر چه بخواهید به سراغتان خواهد آمد. اگر می‌خواهید از نظر مادی بزرگ باشید، باور کنید که چنین هستید. من شاید حباب کوچکی باشم، و شما شاید موجی بلند کوه‌پیکر باشید، اما بدانید که برای هر دوی ما اقیانوس بی‌نهایت پشت صحنه است، برهمن بی‌نهایت مخزن نیرو و قدرت ماست، و هر دوی ما می‌توانیم هر چقدر که بخواهیم از آن بکشیم، من که حبابم و شما که موج کوه‌پیکر هستید. پس به خودتان باور داشته باشید. راز ودانتا این است: نخست به خودتان باور داشته باشید، و سپس به هر چیز دیگری باور داشته باشید. در تاریخ جهان خواهید یافت که تنها آن ملت‌هایی که به خود باور داشته‌اند بزرگ و نیرومند شده‌اند. در تاریخ هر ملتی، همواره خواهید یافت که تنها آن افرادی که به خود باور داشته‌اند بزرگ و نیرومند شده‌اند. اینجا، به هند، انگلیسی آمد که تنها کارمندی بود، و به خاطر کمبود بودجه و دلایل دیگر دو بار کوشید مغزش را منفجر کند؛ و چون ناکام ماند، به خود باور داشت، باور کرد که برای انجام کارهای بزرگ متولد شده است؛ و آن مرد لرد کلایو شد، بنیان‌گذار امپراتوری. اگر به کشیشان باور می‌کرد و تمام زندگی خزیده می‌رفت — «ای خداوند، من ضعیفم و پستم» — کجا بود؟ در تیمارستان. شما نیز توسط این آموزش‌های بد دیوانه شده‌اید. در سراسر جهان، اثرات بد این آموزش‌های ضعیف فروتنی را که نژاد بشری را ویران می‌کند دیده‌ام. فرزندان ما به این شیوه بار می‌آیند، و آیا عجیب است که نیمه‌دیوانه می‌شوند؟

این آموزش در جنبه عملی است. پس به خودتان باور داشته باشید، و اگر می‌خواهید ثروت مادی داشته باشید، برای آن کار کنید؛ خواهد آمد. اگر می‌خواهید روشنفکر باشید، در عرصه روشنفکری کار کنید، و غول‌های فکری خواهید شد. و اگر می‌خواهید به آزادی برسید، در عرصه معنوی کار کنید، و آزاد خواهید شد و به نیروانا، سعادت ابدی، خواهید رسید. اما یک عیب که در ودانتا بود این است که تا کنون تنها در عرصه معنوی به کار گرفته شده و در هیچ جای دیگری؛ اکنون زمان آن رسیده که عملی شود. دیگر راهَسیا، راز، نخواهد بود، دیگر با راهبان در غارها و جنگل‌ها و در هیمالیا زندگی نخواهد کرد؛ باید به زندگی روزانه و روزمره مردم پایین بیاید؛ باید در کاخ پادشاه، در غار درویش، در کلبه فقیر، توسط گدا در خیابان، در همه جا به کار گرفته شود؛ هر جایی می‌تواند به کار گرفته شود. پس نترسید چه زن باشید چه شودرا، زیرا این دین چنان بزرگ است، به گفته خداوند کریشنا، که حتی کمی از آن خیر فراوانی می‌آورد.

پس ای فرزندان آریایی‌ها، بیکار ننشینید؛ بیدار شوید، برخیزید، و تا رسیدن به هدف توقف نکنید. زمان آن رسیده که این ودانتا در عمل به کار گرفته شود. بگذارید آن را از آسمان به زمین بیاوریم؛ این است وظیفه زمان حاضر. آری، صداهای اجداد کهن ما به ما می‌گویند که آن را از آسمان به زمین بیاوریم. بگذارید آموزش‌هایتان در جهان نفوذ کند، تا در هر منفذ جامعه رخنه کنند، تا به دارایی مشترک همه تبدیل شوند، تا به بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی ما تبدیل شوند، تا به رگ‌هایمان راه یابند و با هر قطره خون در آن‌ها بتپند.

آری، شاید شگفت‌زده شوید بشنوید که آمریکایی‌ها به عنوان ودانتیست‌های عملی از ما بهترند. عادت داشتم در ساحل دریا در نیویورک بایستم و به مهاجرانی که از کشورهای مختلف می‌آمدند نگاه کنم — خرد و زیردست، ناامید، ناتوان از نگاه کردن در چشم مردم، با بقچه کوچکی از لباس که تمام دارایی‌شان بود، و همه آن‌ها ژنده؛ اگر پلیسی می‌دیدند می‌ترسیدند و سعی می‌کردند به آن سمت پیاده‌رو بروند. و توجه کنید، در شش ماه همان مردان قامت افراشته راه می‌رفتند، خوش‌پوش، در چشم همه نگاه می‌کردند؛ و چه چیز این تفاوت شگفت‌انگیز را ایجاد کرد؟ بگویید، این مرد از ارمنستان یا جایی دیگر می‌آید که آنجا بیش از هر حدی زیر فشار خرد شده بود، جایی که همه به او گفته بودند برده‌ای زاده شده و محکومی تمام عمر در حال پست باقی بمانی، و جایی که کمترین حرکتی از جانب او لگدمال می‌شد. آنجا همه چیز به او می‌گفت، گویی: «برده! تو برده‌ای، همین‌طور بمان. ناامید زاده شدی، ناامید باید بمانی.» حتی هوا گرد او زمزمه می‌کرد، گویی: «برای تو امیدی نیست؛ ناامید و برده باید بمانی»، در حالی که مرد نیرومند جان را از او می‌گرفت. و چون در خیابان‌های نیویورک فرود آمد، آقایی خوش‌پوش را یافت که دستش را می‌فشرد؛ اهمیتی نداشت که یکی ژنده‌پوش بود و دیگری شیک‌پوش. قدمی جلوتر رفت و رستورانی دید که آقایانی پشت میز غذا می‌خوردند، و از او خواسته شد گوشه همان میز بنشیند. گشت و زندگی تازه‌ای یافت، جایی که در آن انسانی در میان انسان‌ها بود. شاید به واشنگتن رفت، با رئیس‌جمهور ایالات متحده دست داد، و شاید آنجا دید که مردانی از روستاهای دور، دهقانان و بدپوشیده، با رئیس‌جمهور دست می‌دهند. آنگاه پرده مایا از او لغزید. او برهمن است، کسی که تحت هیپنوتیسم بردگی و ضعف بود دوباره بیدار شده، و برمی‌خیزد و خود را انسانی در جهانی از انسان‌ها می‌یابد. آری، در این سرزمین ما، خودِ زادگاه ودانتا، توده‌های ما برای اعصار تحت هیپنوتیسم قرار گرفته‌اند در آن حالت. لمس کردن آن‌ها پلیدی است، نشستن با آن‌ها پلیدی است! ناامید زاده شدند، ناامید باید بمانند! و نتیجه این بوده که رو به سقوط، سقوط، سقوط رفته‌اند و به پایین‌ترین مرحله‌ای رسیده‌اند که یک انسان می‌تواند به آن برسد. زیرا در کدام کشور جهان انسان باید با چارپایان بخوابد؟ و به این خاطر کسی دیگری را سرزنش نکنید، اشتباه نادانان را مرتکب نشوید. اثر اینجاست و علت نیز اینجاست. ما خودمان مقصریم. ایستاده باشید، دلیر باشید، و سرزنش را بر دوش خودتان بگیرید. در پی گل‌مال کردن دیگران نباشید؛ در مورد همه عیوبی که از آن رنج می‌برید، شما خود تنها و تنها علت هستید.

جوانان لاهور، پس این را دریابید، این گناه بزرگ موروثی و ملی بر دوش ماست. برای ما امیدی نیست. می‌توانید هزاران انجمن، بیست هزار مجمع سیاسی، پنجاه هزار نهاد تشکیل دهید. اینها سودی نخواهند داشت تا زمانی که آن دلسوزی، آن عشق، آن دلی که برای همه می‌اندیشد وجود نداشته باشد؛ تا زمانی که دل بودا یک بار دیگر به هند نیاید، تا زمانی که کلمات خداوند کریشنا به کاربرد عملی نرسند، برای ما امیدی نیست. در حال تقلید از اروپایی‌ها و جوامع و مجامع آن‌ها هستید، اما بگذارید داستانی برایتان بگویم، واقعیتی که با چشمان خودم دیدم. گروهی از برمانی‌ها توسط برخی اشخاص که اوراسیایی از آب درآمدند به لندن برده شدند. این مردم را در لندن به نمایش گذاشتند، تمام پول را گرفتند، و سپس این برمانی‌ها را به قاره [اروپا] بردند و آن‌ها را برای خیر یا شر آنجا رها کردند. این مردم بیچاره یک کلمه از هیچ زبان اروپایی نمی‌دانستند، اما کنسول انگلستان در اتریش آن‌ها را به لندن فرستاد. در لندن بی‌پناه بودند، بدون اینکه کسی را بشناسند. اما یک بانوی انگلیسی از آن‌ها باخبر شد، این خارجی‌ها از برمه را به خانه خود برد، لباس‌های خودش، تخت خودش، و همه چیز را به آن‌ها داد، و سپس خبر را به روزنامه‌ها رساند. و توجه کنید، روز بعد گویی تمام ملت بیدار شد. پول سرازیر شد، و این مردم کمک گرفتند و به برمه بازگشتند. بر چنین دلسوزی است که همه نهادهای سیاسی و دیگر آن‌ها پایه گذاشته شده؛ این سنگ بنای محکم عشق است، دست کم برای خودشان. شاید جهان را دوست نداشته باشند؛ و برمانی‌ها شاید دشمنان‌شان باشند، اما در انگلستان، بی‌نیاز از گفتن، این عشق بزرگ به مردم خودشان، به حقیقت و عدالت و خیرخواهی به غریبه‌ای که بر در می‌ایستد وجود دارد. ناسپاس‌ترین آدم خواهم بود اگر نگویم که چه شگفت‌انگیز و چه مهمان‌نوازانه در هر کشوری در غرب پذیرفته شدم. پایه اینجا برای ساختن کجاست؟ نه دیر که شرکت سهامی کوچکی راه می‌اندازیم تا سعی کنیم همدیگر را گول بزنیم، و همه چیز با صدایی می‌افتد. سخن از تقلید انگلیسی‌ها و ساختن ملتی به بزرگی آن‌ها می‌زنید. اما پایه‌ها کجاست؟ پایه‌های ما تنها شن است، و از این رو ساختمان در هیچ وقتی با صدا می‌افتد.

پس جوانان لاهور، یک بار دیگر آن پرچم عظیم ودانتا را برافرازید، زیرا جز بر این زمین نمی‌توانید آن عشق شگفت‌انگیز را داشته باشید تا زمانی که ببینید همان خداوند در همه جا حاضر است. آن پرچم عشق را برافرازید! «برخیزید، بیدار شوید، و تا رسیدن به هدف توقف نکنید.» برخیزید، یک بار دیگر برخیزید، زیرا هیچ کاری بدون ترک دنیا نمی‌توان انجام داد. اگر می‌خواهید به دیگران کمک کنید، این خود کوچک شما باید برود. به کلمات مسیحیان — نمی‌توانید در آن واحد خدا و مال دنیا را خدمت کنید. وایراگیا داشته باشید. اجداد شما جهان را برای انجام کارهای بزرگ رها کردند. در حال حاضر مردانی هستند که جهان را برای کمک به رستگاری خود رها می‌کنند. همه چیز را دور بیندازید، حتی رستگاری خودتان را، و بروید و به دیگران کمک کنید. آری شما همیشه کلمات دلیرانه می‌گویید، اما اینجا ودانتای عملی در برابر شماست. از این زندگی کوچک خود بگذرید. چه اهمیتی دارد اگر از گرسنگی بمیرید — شما و من و هزاران نفر مانند ما — تا زمانی که این ملت زندگی کند؟ ملت دارد فرو می‌رود، نفرین میلیون‌های بی‌شماری بر سرمان است — آنانی که وقتی از تشنگی می‌مردند به آن‌ها آب جوی داده‌ایم در حالی که رودخانه جاودانه‌ای از آب در کنارمان می‌گذشت، میلیون‌های بی‌شماری که گذاشتیم در برابر دیدگان فراوانی از گرسنگی بمیرند، میلیون‌های بی‌شماری که درباره ودانتا برایشان سخن گفته‌ایم و با تمام نیرو از آن‌ها متنفر بوده‌ایم، میلیون‌های بی‌شماری که برای آن‌ها آموزه لوکاچارا (رسوم و عادات) را اختراع کردیم، که به آن‌ها به طور نظری گفتیم همه یکی هستیم و همه با همان خداوند یکی هستیم، بدون حتی یک مثقال عمل. «اما دوستان، باید تنها در ذهن باشد و هرگز در عمل!» این لکه را پاک کنید. «برخیزید و بیدار شوید.» چه اهمیتی دارد اگر این زندگی کوچک برود؟ همه باید بمیرند، پارسا یا گنهکار، ثروتمند یا فقیر. جسم برای هیچ کس باقی نمی‌ماند. برخیزید و بیدار شوید و کاملاً صادق باشید. صداقت ما در هند وحشتناک است؛ آنچه نیاز داریم شخصیت است، آن استواری و شخصیتی که آدمی را وادار می‌کند با تمام نیرو به چیزی بچسبد.

«بگذار حکیمان سرزنش کنند یا بگذار تعریف کنند، بگذار لاکشمی امروز بیاید یا بگذار برود، بگذار مرگ همین لحظه بیاید یا در صد سال دیگر؛ او به راستی حکیم است که حتی یک قدم اشتباه از راه درست برنمی‌دارد.» برخیزید و بیدار شوید، زیرا وقت دارد می‌گذرد و همه انرژی‌های ما در گفتار بیهوده هدر خواهند رفت. برخیزید و بیدار شوید، بگذارید امور فرعی و نزاع‌ها بر سر جزئیات کوچک و دعواهای سر آموزه‌های کوچک کنار گذاشته شوند، زیرا اینجا بزرگ‌ترین همه کارهاست، اینجا میلیون‌های در حال سقوط هستند. وقتی مسلمانان اول به هند آمدند، هندوها چه تعداد زیادی بودند؛ اما توجه کنید، چگونه امروز کم و کمتر شده‌اند! هر روز کمتر و کمتر خواهند شد تا کاملاً ناپدید شوند. بگذار ناپدید شوند، اما با آن‌ها اندیشه‌های شگفت‌انگیزی ناپدید خواهند شد که، با وجود همه عیوب و تحریفاتشان، هنوز نمایندگان آن‌ها هستند. و با آن‌ها این ودانتای شگفت‌انگیز، گوهر تاج همه اندیشه معنوی، ناپدید خواهد شد. پس برخیزید، بیدار شوید، با دستانتان دراز شده برای حفاظت از معنویت جهان. و اول از همه، برای کشور خودتان کار کنید. آنچه نیاز داریم نه چندان معنویت است، بلکه کمی از پایین آوردن ودانتا به دنیای مادی است. اول نان، سپس دین. ما آن‌ها را بیش از حد از دین پر می‌کنیم، در حالی که بیچارگان از گرسنگی مُرده‌اند. هیچ عقیده‌ای گرسنگی را سیر نمی‌کند. دو نفرین اینجاست: اول ضعف ما، دوم نفرت ما، دل‌های خشکیده ما. شاید میلیون‌ها آموزه بگویید، شاید صدها میلیون فرقه داشته باشید؛ آری، اما تا زمانی که دل داشته باشید تا احساس کنید هیچ چیز نیست. برای آن‌ها احساس کنید آن‌طور که وداهایتان به شما می‌آموزد، تا زمانی که بیابید بخش‌هایی از تن خودتان هستند، تا زمانی که دریابید که شما و آن‌ها، فقیر و ثروتمند، پارسا و گنهکار، همه بخش‌های یک کل بی‌نهایت واحد هستند که آن را برهمن می‌نامید.

آقایان، کوشیدم چند نکته از درخشان‌ترین نکات نظام ودانتا را در برابر شما بگذارم، و اکنون زمان آن رسیده که در عمل اجرا شود، نه تنها در این کشور بلکه در همه جا. علم مدرن و ضربات پتکش دارند پایه‌های چینی ادیان دوگانه‌انگار را در همه جا به پودر تبدیل می‌کنند. نه تنها اینجاست که ثنوی‌گرایان متون را آنقدر شکنجه می‌دهند تا دیگر کشش نداشته باشند — زیرا متون لاستیک نیستند — نه تنها اینجاست که می‌کوشند در گوشه و کنارها پناه بگیرند تا خود را حفظ کنند؛ در اروپا و آمریکا بیشتر از اینجاست. و حتی آنجا هم چیزی از این اندیشه باید از هند برود. از پیش آنجا رفته است. باید رشد کند و گسترش یابد و تمدن‌های آن‌ها را نیز نجات دهد. زیرا در غرب نظم کهن دارد از میان می‌رود، جای خود را به نظم نو می‌دهد، که پرستش طلا، پرستش ثروت مادی است. پس این نظام کهن خام دین از نظام مدرن بهتر بود، یعنی رقابت و طلا. هیچ ملتی، هرچقدر قوی، نمی‌تواند بر چنین پایه‌هایی بایستد، و تاریخ جهان به ما می‌گوید که همه آنانی که چنین پایه‌هایی داشتند از بین رفته‌اند. نخست باید ورود چنین موجی را به هند متوقف کنیم. پس ودانتا را به همه موعظه کنید تا دین بتواند در برابر ضربه علم مدرن پایدار بماند. نه تنها این، باید به دیگران کمک کنید؛ اندیشه شما به اروپا و آمریکا کمک خواهد کرد. اما بالاتر از همه، بگذار یک بار دیگر یادآوری کنم که اینجا نیاز به کار عملی است، و اولین بخش آن این است که به میلیون‌های در حال سقوط هند بروید و دستشان را بگیرید، به یاد کلمات خداوند کریشنا:

इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः।

निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्मात् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥

इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः।

निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्मात् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥

«همین در این زندگی هستی نسبی را فتح کرده‌اند آنانی که ذهنشان بر یکسانی همه چیز استوار است، زیرا خداوند پاک و یکسان برای همه است؛ از این رو گفته می‌شود که اینان در خدا زندگی می‌کنند.»