ودانتا در تمامی مراحل آن

ودانتا در تمامی مراحل آن

(سخنرانی در کلکته)

در گذشته‌های دور، جایی که هیچ تاریخ مکتوبی، بلکه حتی نور کم‌فروغ سنّت نیز نمی‌تواند به آن نفوذ کند، نوری به‌طور پیوسته می‌درخشیده است، گاه در اثر شرایط بیرونی کم‌سو شده و گاه درخشان، اما جاودانه و استوار، پرتو خود را نه تنها بر هند بلکه بر تمام جهان اندیشه با قدرت خویش می‌افکنده است، آرام، نادیده، ملایم، و در عین حال قادر مطلق، همچون شبنمی که در سپیده‌دم فرو می‌ریزد، ناپیدا و بی‌سروصدا، اما زیباترین گل‌های سرخ را به شکوفایی می‌آورد: این اندیشه اوپانیشادها بوده است، فلسفه ودانتا. هیچ‌کس نمی‌داند چه زمانی نخستین بار بر خاک هند شکوفا شد. حدس و گمان بیهوده بوده است. گمانه‌زنی‌ها، به‌ویژه از سوی نویسندگان غربی، چنان متناقض بوده‌اند که هیچ تاریخ قطعی نمی‌توان به آن‌ها نسبت داد. اما ما هندوها، از دیدگاه معنوی، نمی‌پذیریم که آن‌ها آغازی داشته‌اند. این ودانتا، فلسفه اوپانیشادها، جسارت می‌ورزم و می‌گویم، هم نخستین و هم واپسین اندیشه در عرصه معنوی بوده است که تاکنون به انسان ارزانی شده است.

از این اقیانوس ودانتا، امواج نور از زمان به زمان به سوی غرب و شرق روانه شده‌اند. در روزگاران کهن به سوی غرب سفر کرد و نیروی محرکه خود را به اندیشه یونانیان بخشید، خواه در آتن، خواه در اسکندریه، یا در انطاکیه. نظام سانکهیه بدون شک تأثیر خود را بر ذهن یونانیان باستان گذاشته بود؛ و سانکهیه و تمام نظام‌های دیگر در هند آن یک مرجع را گرامی می‌دارند: اوپانیشادها، ودانتا. در هند نیز، با وجود تمام این فرقه‌های متعارض که امروز می‌بینیم و آن‌هایی که در گذشته بوده‌اند، آن یک مرجع، پایه و اساس تمام این نظام‌ها، همچنان اوپانیشادها بوده است، ودانتا. خواه دوگانه‌گرا باشید، خواه وحدت‌گرای مشروط، خواه ادوَیته‌گرا، خواه ویشیشتادوَیته‌گرا، شُدهادوَیته‌گرا یا هر نوع ادوَیته‌گرا یا دوَیته‌گرای دیگر، یا هر چه خود را بنامید، در پشت سر شما به‌عنوان مرجع، شاسترها و کتاب‌های مقدس شما، اوپانیشادها ایستاده‌اند. هر نظامی در هند که از اوپانیشادها اطاعت نکند نمی‌تواند رسمی نامیده شود، و حتی نظام‌های جَین‌ها و بودایی‌ها تنها به این دلیل از سرزمین هند رانده شده‌اند که وفاداری خود را به اوپانیشادها نشان ندادند. بدین‌سان ودانتا، خواه بدانیم یا ندانیم، در تمام فرقه‌های هند رسوخ کرده است، و آنچه ما هندوئیسم می‌نامیم، این درخت بَنیَن عظیم با شاخه‌های بی‌شمار و تقریباً بی‌پایانش، سرتاسر از تأثیر ودانتا سرشار شده است. خواه آگاه باشیم یا نباشیم، ودانتا می‌اندیشیم، در ودانتا زندگی می‌کنیم، ودانتا تنفس می‌کنیم، و در ودانتا می‌میریم، و هر هندویی چنین می‌کند. بنابراین موعظه ودانتا در سرزمین هند و در برابر مخاطبان هندی، نوعی تناقض به نظر می‌رسد. اما این همان چیزی است که باید موعظه شود، و ضرورت زمان ایجاب می‌کند که باید موعظه شود. زیرا، همان‌طور که به شما گفتم، تمام فرقه‌های هندی باید به اوپانیشادها وفادار باشند؛ اما در میان این فرقه‌ها تناقضات ظاهری بسیاری وجود دارد. بارها حکیمان بزرگ روزگاران کهن خود نتوانستند هماهنگی نهفته در اوپانیشادها را درک کنند. بارها حتی حکیمان با یکدیگر مجادله کردند، تا آنجا که ضرب‌المثلی شد که هیچ حکیمی نیست که اختلاف نظر نداشته باشد. اما زمان اقتضا می‌کند که تفسیر بهتری از این هماهنگی نهفته در متون اوپانیشادی ارائه شود، خواه دوگانه‌گرا باشند، یا غیردوگانه‌گرا، شبه‌دوگانه‌گرا، یا هر چه. این باید در برابر جهان نشان داده شود، و این کار هم در هند و هم خارج از هند ضروری است؛ و من، به لطف خداوند، این بخت بزرگ را داشتم که در محضر کسی بنشینم که تمام عمرش چنین تفسیری بود، کسی که زندگی‌اش هزار بار بیش از آموزه‌هایش، تفسیری زنده بر متون اوپانیشادها بود، در واقع روح اوپانیشادها بود که در قالب انسانی زندگی می‌کرد. شاید اندکی از آن هماهنگی را دریافته‌ام؛ نمی‌دانم آیا قادر به بیان آن خواهم بود یا نه. اما این تلاش من است، رسالت من در زندگی، تا نشان دهم که مکاتب ودانتایی متناقض نیستند، که همه به یکدیگر نیاز دارند، همه یکدیگر را تکمیل می‌کنند، و هر یک گویی پله‌ای به سوی دیگری است، تا آنکه هدف نهایی، وحدت وجود، تَت تْوَم اَسی، به دست آید. زمانی در هند بود که کَرمَه‌کانده حکمرانی داشت. بی‌شک آرمان‌های بزرگی در آن بخش از وداها وجود دارد. برخی از عبادات روزانه کنونی ما هنوز بر اساس احکام کرمه‌کانده است. اما با همه این‌ها، کرمه‌کانده وداها تقریباً از هند ناپدید شده است. بسیار اندکی از زندگی امروزی ما تابع و مقید به دستورات کرمه‌کانده وداها است. در زندگی عادی ما بیشتر پورانیکا یا تانتریکا هستیم، و حتی آنجا که برخی متون ودایی توسط برهمنان هند استفاده می‌شود، تنظیم متون بیشتر بر اساس تانتراها یا پوراناها است، نه بر اساس وداها. از این رو، خواندن خود به عنوان وَیدیکا به معنای پیروی از کرمه‌کانده وداها، به گمان من، مناسب نخواهد بود. اما واقعیت دیگر آن است که همه ما ودانتیست هستیم. مردمی که خود را هندو می‌نامند بهتر است ودانتیست نامیده شوند، و همان‌طور که به شما نشان دادم، تحت آن یک نام وَیدانتیکا، تمام فرقه‌های گوناگون ما، خواه دوگانه‌گرا یا غیردوگانه‌گرا، جای می‌گیرند.

فرقه‌هایی که در زمان حاضر در هند وجود دارند، به‌طور کلی به دو دسته بزرگ دوگانه‌گرایان و وحدت‌گرایان تقسیم می‌شوند. تفاوت‌های جزئی که برخی از این فرقه‌ها بر آن اصرار می‌ورزند و بر اساس آن می‌خواهند نام‌های جدیدی مانند ادوَیته‌گرایان خالص، یا ادوَیته‌گرایان مشروط و غیره بگیرند، چندان اهمیتی ندارد. به‌عنوان طبقه‌بندی، یا دوگانه‌گرا هستند یا وحدت‌گرا، و از میان فرقه‌های موجود در زمان حاضر، برخی بسیار جدید هستند و برخی دیگر بازتولید فرقه‌های بسیار کهن به نظر می‌رسند. یک دسته را با زندگی و فلسفه رامانوجه معرفی خواهم کرد و دسته دیگر را با شنکراچاریه.

رامانوجه فیلسوف دوگانه‌گرای پیشتاز هند متأخر است که تمام فرقه‌های دوگانه‌گرای دیگر از او پیروی کرده‌اند، مستقیم یا غیرمستقیم، هم در جوهر آموزه‌هایشان و هم در سازمان‌دهی فرقه‌هایشان، حتی تا جزئی‌ترین نکات سازمان‌دهی. اگر رامانوجه و آثارش را با دیگر فرقه‌های دوگانه‌گرای وَیشنَوه در هند مقایسه کنید، از میزان شباهتشان در سازمان‌دهی، آموزه و روش شگفت‌زده خواهید شد. مبلّغ بزرگ جنوب، مادهوه مونی، هست، و به دنبال او، چَیتَنیه بزرگ بنگال ما که فلسفه مادهوها را برگرفت و در بنگال موعظه کرد. فرقه‌های دیگری نیز در جنوب هند هستند، مانند شَیوه‌های دوگانه‌گرای مشروط. شَیوه‌ها در بیشتر نقاط هند ادوَیته‌گرا هستند، جز در برخی بخش‌های جنوب هند و سیلان. اما آن‌ها نیز فقط شیوه را جایگزین ویشنو می‌کنند و از هر لحاظ رامانوجیست هستند جز در آموزه روح. پیروان رامانوجه معتقدند که روح اَنو است، مانند یک ذره، بسیار کوچک، و پیروان شنکراچاریه معتقدند که ویبهو، یعنی حاضر در همه جا، است. فرقه‌های غیردوگانه‌گرای متعددی وجود داشته‌اند. به نظر می‌رسد فرقه‌هایی در دوران باستان بوده‌اند که جنبش شنکره آن‌ها را کاملاً بلعیده و جذب کرده است. گاهی طعنه‌ای به خود شنکره در برخی تفاسیر یافت می‌شود، به‌ویژه در تفسیر ویگیانه بهیکشو که، هرچند ادوَیته‌گرا است، سعی دارد مایاواده شنکره را واژگون کند. به نظر می‌رسد مکاتبی بودند که به این مایاواده اعتقاد نداشتند و تا آنجا پیش رفتند که شنکره را بودایی پنهان، پرَچْهَنّه بَوْدهه، نامیدند و فکر می‌کردند این مایاواده از بودایی‌ها گرفته شده و درون چارچوب ودانتایی آورده شده است. به هر حال، در دوران معاصر تمام ادوَیته‌گرایان خود را زیر پرچم شنکراچاریه صف‌آرایی کرده‌اند؛ و شنکراچاریه و شاگردانش مبلّغان بزرگ وحدت وجود هم در جنوب هند و هم در شمال هند بوده‌اند. نفوذ شنکراچاریه چندان در سرزمین بنگال ما و در کشمیر و پنجاب رسوخ نکرد، اما در جنوب هند، سْمارْتاها همه پیروان شنکراچاریه هستند، و با وارانَسی به‌عنوان مرکز، نفوذش حتی در بسیاری از بخش‌های شمال هند به‌سادگی عظیم است.

اکنون هم شنکره و هم رامانوجه هرگونه ادعای ابتکار را کنار نهادند. رامانوجه صریحاً به ما می‌گوید که فقط از تفسیر بزرگ بُدهایَنه پیروی می‌کند. «آچاریه‌های باستانی آن تفسیر مبسوط بر برهمه‌سوتره‌ها را که توسط بهَگَوان بُدهایَنه تألیف شده بود، خلاصه کردند؛ مطابق با نظر آنان، کلمات سوتره تفسیر می‌شوند.» این سخن رامانوجه در آغاز تفسیرش، شْری‌بهاشیه، است. او آن را برمی‌گیرد و از آن یک سَنکْشِپه (خلاصه) می‌سازد، و آنچه امروز در دست داریم همین است. من خود هرگز فرصت دیدن این تفسیر بُدهایَنه را نداشتم. مرحوم سوامی دَیانَنده سَرَسوَتی می‌خواست هر تفسیر دیگری بر ویاسه‌سوتره‌ها را جز تفسیر بُدهایَنه رد کند؛ و هرچند هرگز فرصتی برای طعنه زدن به رامانوجه از دست نمی‌داد، خودش هرگز نتوانست بُدهایَنه را تولید کند. من در سراسر هند به جستجوی آن رفته‌ام و هرگز نتوانسته‌ام آن را ببینم. اما رامانوجه در این مورد بسیار صریح است و به ما می‌گوید که ایده‌ها و گاه عین عبارات را از بُدهایَنه برمی‌گیرد و در بهاشیه کنونی رامانوجه فشرده می‌کند. به نظر می‌رسد شنکراچاریه نیز همین کار را می‌کرد. چند مورد در بهاشیه او هست که به تفاسیر قدیمی‌تر اشاره می‌کند، و وقتی بدانیم که مرشد او و مرشد مرشدش ودانتیست‌هایی از همان مکتب او بودند، گاه حتی جامع‌تر و جسورتر از خود شنکره در برخی نکات، کاملاً آشکار به نظر می‌رسد که او نیز چیز بسیار بدیعی موعظه نمی‌کرد، و حتی در بهاشیه خودش نیز همان کاری را انجام می‌داد که رامانوجه با بُدهایَنه کرد، اما از کدام بهاشیه، در زمان حاضر قابل کشف نیست.

تمام این دَرْشَنه‌هایی که تاکنون دیده‌اید یا درباره‌شان شنیده‌اید بر مرجعیت اوپانیشادی استوارند. هر گاه می‌خواهند شْروتی نقل کنند، منظورشان اوپانیشادها است. آن‌ها همواره از اوپانیشادها نقل‌قول می‌کنند. به دنبال اوپانیشادها فلسفه‌های دیگر هند آمدند، اما هیچ‌یک نتوانست آن نفوذی را بر هند بگذارد که فلسفه ویاسه گذاشت، هرچند فلسفه ویاسه تکامل‌یافته‌ای از فلسفه‌ای قدیمی‌تر، یعنی سانکهیه، است، و هر فلسفه و هر نظامی در هند — منظورم در سراسر جهان است — بسیار مدیون کَپیله است، شاید بزرگ‌ترین نام در تاریخ هند در حوزه روان‌شناسی و فلسفه. نفوذ کَپیله در همه جای جهان دیده می‌شود. هر کجا نظام فکری شناخته‌شده‌ای وجود دارد، می‌توانید ردپای نفوذ او را بیابید؛ حتی اگر هزاران سال پیش باشد، باز او آنجا ایستاده است، کَپیله درخشان، باشکوه و شگفت‌انگیز. روان‌شناسی او و بخش بزرگی از فلسفه‌اش توسط تمام فرقه‌های هند با اختلافات بسیار اندکی پذیرفته شده است. در سرزمین خودمان، فیلسوفان نَییایِکه ما نتوانستند تأثیر چندانی بر جهان فلسفی هند بگذارند. آن‌ها بیش از حد درگیر مسائل جزئی مانند نوع و جنس و غیره بودند، و آن اصطلاحات بسیار سنگین که مطالعه‌اش کار یک عمر است. از این رو، بسیار مشغول منطق بودند و فلسفه را به ودانتیست‌ها واگذاشتند، اما هر یک از فرقه‌های فلسفی هندی در دوران معاصر اصطلاحات منطقی نَییایِکاهای بنگال را پذیرفته است. جَگَدیشه، گَدادْهَره و شیرومَنی در نَدیا به همان اندازه شناخته شده‌اند که در برخی شهرهای مالابار. اما فلسفه ویاسه، ویاسه‌سوتره‌ها، ریشه‌دار و استوار است و به آن جاودانگی دست یافته که قصد داشت به انسان‌ها عرضه کند، یعنی برهمنِ جنبه ودانتایی فلسفه. عقل کاملاً تابع شْروتی‌ها شد، و همان‌طور که شنکراچاریه اعلام می‌کند، ویاسه اصلاً اهمیتی به استدلال نمی‌داد. هدف او از نوشتن سوتره‌ها فقط گردآوری و با یک نخ، ساختن یک تسبیح از گل‌های متون ودانتایی بود. سوتره‌های او تا آنجا پذیرفته شده‌اند که تابع مرجعیت اوپانیشادها باشند، و نه بیشتر.

و همان‌طور که گفته‌ام، تمام فرقه‌های هند اکنون این ویاسه‌سوتره‌ها را مرجع بزرگ می‌دانند، و هر فرقه جدیدی در هند با تفسیری تازه بر ویاسه‌سوتره‌ها بر اساس دیدگاه خود آغاز می‌کند. تفاوت میان برخی از این مفسران گاهی بسیار زیاد است، گاهی شکنجه دادن متن واقعاً نفرت‌انگیز است. ویاسه‌سوتره‌ها جایگاه مرجعیت را به دست آورده‌اند و هیچ‌کس نمی‌تواند انتظار تأسیس فرقه‌ای در هند داشته باشد مگر اینکه بتواند تفسیری تازه بر ویاسه‌سوتره‌ها بنویسد.

مرجع بعدی، گیتای مشهور است. شکوه بزرگ شنکراچاریه موعظه گیتا بود. این یکی از بزرگ‌ترین کارهایی است که این مرد بزرگ در میان آثار نیک فراوان زندگی شریفش انجام داد — موعظه گیتا و نوشتن زیباترین تفسیر بر آن. و تمام بنیان‌گذاران فرقه‌های رسمی هند از او پیروی کرده‌اند و هر یک تفسیری بر گیتا نوشته است.

اوپانیشادها بسیارند و گفته شده صد و هشت هستند، اما برخی تعدادشان را بیشتر نیز اعلام می‌کنند. بعضی از آن‌ها آشکارا از تاریخی بسیار متأخرتر هستند، مانند آلّوپانیشاد که در آن الله ستوده می‌شود و محمد رَجَسولّه نامیده می‌شود. به من گفته‌اند که این در دوران حکومت اکبر نوشته شده تا هندوها و مسلمانان را به هم نزدیک کند، و گاهی کلمه‌ای مانند الله یا ایلّا را از سَمهیتاها برمی‌گرفتند و بر اساس آن اوپانیشادی می‌ساختند. پس در این آلّوپانیشاد، محمد رَجَسولّه است، هر معنایی که داشته باشد. اوپانیشادهای فرقه‌ای دیگری از همین نوع هست که می‌بینید کاملاً مدرن هستند، و نوشتن آن‌ها بسیار آسان بوده است، چون زبان بخش سَمهیتای وداها چنان کهن است که دستور زبانی برای آن وجود ندارد. سال‌ها پیش ایده‌ای داشتم که دستور زبان وداها را مطالعه کنم و با تمام جدیت شروع به مطالعه پانینی و مَهابهاشیه کردم، اما در کمال شگفتی دریافتم که بهترین بخش دستور زبان ودایی فقط شامل استثنائات قواعد است. قاعده‌ای وضع می‌شود و پس از آن عبارتی می‌آید به این مضمون که «این قاعده استثنا خواهد بود». پس می‌بینید چه مقدار آزادی برای هر کسی هست تا هر چه بخواهد بنویسد، تنها ضمانت، فرهنگ لغت یاسْکه است. باز هم در آن، بیشتر فقط تعداد زیادی مترادف خواهید یافت. با در نظر گرفتن همه این‌ها، چقدر آسان است هر تعداد اوپانیشاد که بخواهید بنویسید. فقط کمی دانش سنسکریت داشته باشید، به اندازه‌ای که کلمات شبیه کلمات کهن باستانی به نظر برسند، و ترسی از دستور زبان ندارید. سپس رَجَسولّه یا هر سولّه دیگری که دوست دارید وارد می‌کنید. به این ترتیب بسیاری از اوپانیشادها ساخته شده‌اند و به من گفته‌اند که این کار حتی اکنون نیز انجام می‌شود. در برخی بخش‌های هند، کاملاً مطمئنم که دارند سعی می‌کنند چنین اوپانیشادهایی را در میان فرقه‌های مختلف بسازند. اما در میان اوپانیشادها آن‌هایی هستند که در ظاهرشان نشانه اصالت دارند، و این‌ها توسط مفسران بزرگ برگرفته و تفسیر شده‌اند، به‌ویژه توسط شنکره، و به دنبال او رامانوجه و بقیه.

یکی دو نکته دیگر درباره اوپانیشادها هست که می‌خواهم توجه شما را به آن‌ها جلب کنم، زیرا این‌ها اقیانوسی از دانش‌اند، و سخن گفتن درباره اوپانیشادها، حتی برای شخص ناتوانی مانند من، سال‌ها طول می‌کشد نه فقط یک سخنرانی. بنابراین می‌خواهم یکی دو نکته در مطالعه اوپانیشادها را به توجه شما برسانم. در وهله اول، آن‌ها شگفت‌انگیزترین اشعار جهان هستند. اگر بخش سَمهیتای وداها را بخوانید، گاه و بیگاه عباراتی از زیبایی حیرت‌انگیز می‌یابید. مثلاً، شْلوکه مشهوری که آشوب را توصیف می‌کند — «هنگامی که تاریکی در تاریکی پنهان بود» — و به همین ترتیب ادامه می‌یابد. انسان می‌خواند و والایی شگفت‌انگیز شعر را احساس می‌کند. آیا توجه می‌کنید که خارج از هند و در داخل نیز، تلاش‌هایی برای ترسیم والایی صورت گرفته است. اما در بیرون، همیشه بی‌نهایت در ماهیچه‌ها، جهان بیرونی، بی‌نهایت ماده یا فضا بوده است. وقتی میلتون یا دانته، یا هر شاعر بزرگ اروپایی دیگر، باستانی یا مدرن، می‌خواهد تصویری از بی‌نهایت بکشد، سعی می‌کند به بیرون اوج بگیرد تا بی‌نهایت را از طریق ماهیچه‌ها احساس کنید. این تلاش اینجا نیز صورت گرفته است. آن را در سَمهیتاها می‌یابید، بی‌نهایت وسعت به شکلی حیرت‌انگیز ترسیم و در برابر خوانندگان قرار داده شده، به‌گونه‌ای که در هیچ جای دیگر انجام نشده. آن یک جمله را ببینید — و اکنون توصیف تاریکی توسط سه شاعر را مقایسه کنید. کالیداسای خودمان — «تاریکی‌ای که می‌توان با نوک سوزن به آن نفوذ کرد»؛ سپس میلتون — «نه نور بلکه تاریکی قابل رؤیت»؛ اما اکنون به اوپانیشاد بیایید: «تاریکی، تاریکی را می‌پوشاند»، «تاریکی در تاریکی پنهان بود». ما که در مناطق گرمسیری زندگی می‌کنیم می‌توانیم آن را درک کنیم، فوران ناگهانی مونسون، که در یک لحظه افق تاریک می‌شود و ابرها با ابرهای سیاه غلتان بیشتری پوشیده می‌شوند. شعر به همین ترتیب ادامه می‌یابد؛ اما با این حال، در بخش سَمهیتا، تمام این تلاش‌ها بیرونی هستند. همان‌طور که در همه جای دیگر، تلاش‌ها برای یافتن راه‌حل مسائل بزرگ زندگی از طریق جهان بیرونی بوده‌اند. همان‌طور که ذهن یونانی یا ذهن اروپایی مدرن می‌خواهد راه‌حل زندگی و تمام مسائل مقدس هستی را با جستجو در جهان بیرونی بیابد، نیاکان ما نیز چنین کردند، و همان‌طور که اروپاییان شکست خوردند، آنان نیز شکست خوردند. اما مردم غربی هرگز گام بیشتری برنداشتند، آنجا ماندند، در جستجوی راه‌حل مسائل بزرگ زندگی و مرگ در جهان بیرونی شکست خوردند و همانجا ماندند، به گل نشسته. نیاکان ما نیز آن را ناممکن یافتند، اما در اعلام درماندگی مطلق حواس برای یافتن راه‌حل جسورتر بودند. در هیچ جای دیگر پاسخ بهتر از اوپانیشاد بیان نشده است: «از آنجا که سخن بازمی‌گردد بازتاب‌یافته، همراه با ذهن»؛ «آنجا چشم نمی‌تواند برود و نه گفتار می‌تواند برسد.» عبارات گوناگونی هست که درماندگی مطلق حواس را اعلام می‌کنند، اما آنجا متوقف نشدند؛ به طبیعت درونی انسان بازگشتند، رفتند تا پاسخ را از روح خود بگیرند، درون‌نگر شدند؛ طبیعت بیرونی را به‌عنوان شکست کنار نهادند، چون هیچ کاری در آنجا نمی‌شد کرد، هیچ امید و پاسخی یافت نمی‌شد؛ دریافتند که ماده کدر و مرده حقیقت را به آنان نمی‌دهد، و به روح درخشان انسان بازگشتند، و در آنجا پاسخ یافت شد.

«فقط این آتمن را بشناسید»، اعلام کردند، «تمام سخنان بیهوده دیگر را رها کنید و هیچ سخن دیگری را نشنوید.» در آتمن راه‌حل را یافتند — بزرگ‌ترین همه آتمن‌ها، خداوند، پروردگار این جهان، رابطه او با آتمن انسان، وظیفه ما نسبت به او، و از طریق آن رابطه ما با یکدیگر. و در اینجا والاترین شعر جهان را می‌یابید. دیگر تلاشی برای ترسیم این آتمن به زبان ماده نیست. نه، برای آن حتی هر زبان مثبتی را رها کرده‌اند. دیگر تلاشی نیست تا به حواس بیایند و ایده بی‌نهایت را به آن‌ها بدهند، دیگر بی‌نهایت بیرونی، کدر، مرده، مادی، فضایی و حسانی نیست، بلکه به جای آن چیزی می‌آید که حتی از آنچه در این سخن آمده لطیف‌تر است —

«آنجا خورشید نمی‌درخشد، نه ماه و ستارگان، نه این درخشش آذرخش می‌درخشد، تا چه رسد به این آتش فانی! تنها او می‌درخشد و همه چیز در پی او می‌درخشد؛ از پرتو اوست که تمام این جهان می‌درخشد.»

کدام شعری در جهان می‌تواند از این والاتر باشد! آن اوپانیشاد حیرت‌انگیز، کَتهَه، را بردارید. چه پایان شگفت‌انگیزی، چه هنر حیرت‌انگیزی در آن شعر به نمایش گذاشته شده! چه شگفت‌انگیز آغاز می‌شود با آن پسرک کوچک که شْرَدّها به سراغش آمد، که می‌خواست یَمه را ببیند، و چگونه آن حیرت‌انگیزترین همه آموزگاران، خود مرگ، درس‌های بزرگ زندگی و مرگ را به او می‌آموزد! و جستجوی او چه بود؟ دانستن راز مرگ.

نکته دوم که می‌خواهم به یاد بسپارید، ویژگی کاملاً غیرشخصی اوپانیشادها است. هرچند نام‌های بسیاری و گویندگان و آموزگاران بسیاری در اوپانیشادها می‌یابیم، هیچ‌یک از آن‌ها به‌عنوان مرجع اوپانیشادها نمی‌ایستد، هیچ آیه‌ای بر زندگی هیچ‌یک از آن‌ها بنا نشده است. این‌ها صرفاً سایه‌هایی هستند که در پس‌زمینه حرکت می‌کنند، احساس‌نشده، دیده‌نشده، درک‌نشده، اما نیروی واقعی در متون حیرت‌انگیز، درخشان و تابناک اوپانیشادها است، کاملاً غیرشخصی. اگر بیست یاگیَوَلکیه بیایند و زندگی کنند و بمیرند، اهمیتی ندارد؛ متون آنجا هستند. و با این حال ضد هیچ شخصیتی نیست؛ به اندازه کافی فراخ و گسترده است تا تمام شخصیت‌هایی را که جهان تاکنون به وجود آورده و آن‌هایی را که هنوز خواهند آمد، در آغوش گیرد. هیچ سخنی علیه پرستش شخصیت‌ها، یا اَوَتاراها، یا حکیمان ندارد. برعکس، همیشه از آن حمایت می‌کند. در عین حال، کاملاً غیرشخصی است. این ایده‌ای بسیار شگفت‌انگیز است، مانند خدایی که موعظه می‌کند، ایده غیرشخصی اوپانیشادها. برای حکیم، متفکر، فیلسوف، برای خردگرا، به همان اندازه غیرشخصی است که هر دانشمند مدرنی می‌تواند بخواهد. و این‌ها کتاب‌های مقدس ما هستند. باید به یاد داشته باشید که آنچه انجیل برای مسیحیان است، آنچه قرآن برای مسلمانان است، آنچه تْریپیتَکه برای بودایی‌ها است، آنچه زنداوستا برای پارسیان است، این اوپانیشادها برای ما هستند. این‌ها و فقط این‌ها کتاب‌های مقدس ما هستند. پوراناها، تانتراها و تمام کتاب‌های دیگر، حتی ویاسه‌سوتره‌ها، از مرتبه دوم و سوم هستند، اما مرتبه اول از آنِ وداها است. مَنو و پوراناها و تمام کتاب‌های دیگر تا آنجا پذیرفتنی‌اند که با مرجعیت اوپانیشادها موافق باشند، و وقتی مخالفت کنند باید بدون رحم رد شوند. این را باید همیشه به یاد داشته باشیم، اما متأسفانه برای هند، در زمان حاضر فراموشش کرده‌ایم. یک رسم ناچیز روستایی اکنون به نظر مرجع واقعی می‌رسد و نه آموزه‌های اوپانیشادها. یک ایده حقیر رایج در دهکده‌ای در بنگال گویا مرجعیت وداها را دارد، و حتی چیزی بهتر. و آن واژه «ارتدکس»، چه تأثیر شگفت‌انگیزی دارد! برای روستایی، پیروی از هر ذره‌ای از کرمه‌کانده اوج «ارتدکسی» است، و به کسی که آن را انجام نمی‌دهد گفته می‌شود: «برو، تو دیگر هندو نیستی.» پس متأسفانه در مام وطنم کسانی هستند که یکی از این تانتراها را برمی‌دارند و می‌گویند که عمل به این تانترا باید اطاعت شود؛ هر که چنین نکند دیگر در دیدگاه‌هایش ارتدکس نیست. بنابراین بهتر است به یاد داشته باشیم که در اوپانیشادها مرجعیت اولیه است، حتی گْریهیه و شْرَوتَه سوتره‌ها تابع مرجعیت وداها هستند. آن‌ها سخنان ریشی‌ها، نیاکان ما هستند، و اگر می‌خواهید هندو شوید باید آن‌ها را باور کنید. حتی ممکن است عجیب‌ترین ایده‌ها را درباره خداوند باور کنید، اما اگر مرجعیت وداها را انکار کنید، ناستیکه هستید. تفاوت بین کتاب‌های مقدس مسیحیان یا بودایی‌ها و کتاب‌های ما در همین‌جا است؛ کتاب‌های آنان همه پوراناها هستند و نه کتاب مقدس، زیرا تاریخ طوفان و تاریخ پادشاهان و خاندان‌های حاکم را توصیف می‌کنند و زندگی مردان بزرگ را ثبت می‌کنند و غیره. این کار پوراناها است و تا آنجا که با وداها موافق باشند، خوب‌اند. تا آنجا که انجیل و کتاب‌های مقدس ملل دیگر با وداها موافق باشند، کاملاً خوب‌اند، اما وقتی موافق نباشند، دیگر قابل پذیرش نیستند. با قرآن هم همین‌طور. آموزه‌های اخلاقی بسیاری در آن‌ها هست و تا آنجا که با وداها موافق باشند مرجعیت پوراناها را دارند، اما نه بیشتر. ایده این است که وداها هرگز نوشته نشدند؛ ایده این است که هرگز به وجود نیامدند. یک بار یک مبلّغ مسیحی به من گفت کتاب‌های مقدسشان ویژگی تاریخی دارند و از این رو حقیقی هستند، و من پاسخ دادم: «کتاب‌های مقدس من ویژگی تاریخی ندارند و از این رو حقیقی هستند؛ کتاب‌های شما چون تاریخی هستند، آشکارا توسط کسی همین روزها ساخته شده‌اند. کتاب‌های شما ساخته دست بشر هستند و کتاب‌های من نیستند؛ غیرتاریخی بودنشان به نفعشان است.» این رابطه وداها با تمام کتاب‌های مقدس دیگر در زمان حاضر است.

اکنون به آموزه‌های اوپانیشادها می‌رسیم. متون گوناگونی وجود دارد. برخی کاملاً دوگانه‌گرا هستند و برخی دیگر وحدت‌گرا. اما آموزه‌های خاصی هست که تمام فرقه‌های مختلف هند بر آن توافق دارند. نخست، آموزه سَمساره یا تناسخ روح. دوم، همه در روان‌شناسی خود توافق دارند؛ اول بدن هست، پشت آن، چیزی که سوکشمَه شَریره می‌نامند، ذهن، و حتی پشت آن، جیوه. این تفاوت بزرگ میان روان‌شناسی غربی و هندی است؛ در روان‌شناسی غربی ذهن همان روح است، اما اینجا چنین نیست. اَنتَهکَرَنه، ابزار درونی، چنان‌که ذهن نامیده می‌شود، فقط ابزاری در دستان آن جیوه است که از طریق آن جیوه بر بدن یا بر جهان بیرونی عمل می‌کند. اینجا همه توافق دارند، و همه همچنین توافق دارند که این جیوه یا آتمن، جیواتمن چنان‌که فرقه‌های مختلف آن را می‌نامند، جاودانه است، بدون آغاز؛ و از تولدی به تولد دیگر می‌رود تا رهایی نهایی را به دست آورد. همه در این توافق دارند، و همه نیز در یک نکته حیاتی دیگر توافق دارند که به تنهایی به‌طور مشخص، برجسته و حیاتی، تفاوت میان ذهن هندی و غربی را مشخص می‌کند، و آن این است که همه چیز در روح است. الهامی وجود ندارد، بلکه به‌درستی باید گفت بازدَمی. تمام قدرت‌ها و تمام پاکی و تمام عظمت — همه چیز در روح است. یوگی به شما خواهد گفت که سیدّهی‌ها — اَنیما، لَگهیما و غیره — که می‌خواهد به آن‌ها دست یابد، به معنای واقعی کلمه دستیافتنی نیستند، بلکه از قبل در روح هستند؛ کار آن است که آن‌ها را آشکار کنیم. پَتَنجَلی مثلاً به شما خواهد گفت که حتی در پست‌ترین کرمی که زیر پای شما می‌خزد، تمام هشت قدرت یوگی از قبل وجود دارند. تفاوت را بدن ایجاد کرده است. به محض اینکه بدن بهتری بگیرد، قدرت‌ها آشکار خواهند شد، اما آنجا هستند.

«اعمال نیک و بد علل مستقیم در دگرگونی‌های طبیعت نیستند، بلکه به‌عنوان شکنندگان موانع تکامل طبیعت عمل می‌کنند: همان‌طور که کشاورز موانع مسیر آب را می‌شکند و آب آنگاه به طبیعت خود جاری می‌شود.» اینجا پَتَنجَلی مثال مشهور کشاورزی را می‌آورد که آب را از مخزن بزرگی به مزرعه‌اش می‌آورد. مخزن از قبل پر شده و آب در یک لحظه زمینش را سیل خواهد زد، فقط یک دیوار گِلی بین مخزن و مزرعه‌اش هست. به محض اینکه مانع شکسته شود، آب با نیرو و قدرت خود سرازیر می‌شود. این انبوه قدرت و پاکی و کمال از قبل در روح هست. تنها تفاوت آوَرَنه — این حجاب — است که بر آن افکنده شده. وقتی حجاب برداشته شود، روح به پاکی دست می‌یابد و قدرت‌هایش آشکار می‌شوند. این را باید به یاد بسپارید، این تفاوت بزرگ میان اندیشه شرقی و غربی است. از این رو می‌بینید مردمی آموزه‌های هولناکی مانند اینکه همه ما گناهکار زاده شده‌ایم تعلیم می‌دهند، و چون ما به چنین آموزه‌های هولناکی ایمان نداریم، همه ما بد زاده شده‌ایم. آن‌ها هرگز درنگ نمی‌کنند و فکر نمی‌کنند که اگر ما ذاتاً بد هستیم، هرگز نمی‌توانیم خوب شویم — زیرا طبیعت چگونه می‌تواند تغییر کند؟ اگر تغییر کند، با خود تناقض پیدا می‌کند؛ دیگر طبیعت نیست. ما باید این را به یاد داشته باشیم. اینجا دوگانه‌گرا، و ادوَیته‌گرا، و همه دیگران در هند توافق دارند.

نکته بعدی که تمام فرقه‌ها در هند به آن ایمان دارند، خداوند است. البته تصورات آن‌ها از خداوند متفاوت خواهد بود. دوگانه‌گرایان به خدای شخصی ایمان دارند، و فقط شخصی. می‌خواهم این واژه «شخصی» را کمی بیشتر درک کنید. این واژه «شخصی» به این معنا نیست که خداوند بدنی دارد و جایی بر تختی نشسته و بر این جهان حکمرانی می‌کند، بلکه به معنای سَگونه، یعنی دارای صفات، است. توصیفات بسیاری از خدای شخصی وجود دارد. این خدای شخصی به‌عنوان فرمانروا، آفریننده، نگاهدارنده و نابودکننده این جهان مورد اعتقاد تمام فرقه‌ها است. ادوَیته‌گرایان چیزی بیشتر باور دارند. آن‌ها به مرحله‌ای حتی والاتر از این خدای شخصی ایمان دارند که شخصی-غیرشخصی است. هیچ صفتی نمی‌تواند آنجا را که هیچ توصیفی نیست نشان دهد، و ادوَیته‌گرا هیچ صفتی جز این سه به او نمی‌دهد — سَت-چیت-آنَنده، وجود، معرفت و سعادت مطلق. این کاری است که شنکره کرد. اما در خود اوپانیشادها می‌بینید که حتی فراتر نفوذ می‌کنند و می‌گویند هیچ چیز نمی‌توان درباره‌اش گفت جز نِتی، نِتی، «نه این، نه آن».

اینجا تمام فرقه‌های مختلف هند توافق دارند. اما از جنبه دوگانه‌گرایی، همان‌طور که گفتم، رامانوجه را به‌عنوان دوگانه‌گرای نمونه هند، نماینده بزرگ مدرن نظام دوگانه‌گرایی برمی‌گزینم. مایه تأسف است که مردم ما در بنگال بسیار کم درباره رهبران بزرگ دینی هند که در بخش‌های دیگر کشور متولد شده‌اند می‌دانند؛ و در واقع، در تمام دوره اسلامی، به استثنای چَیتَنیه ما، تمام رهبران بزرگ دینی در جنوب هند متولد شدند، و اندیشه جنوب هند است که واقعاً اکنون بر هند حکمرانی می‌کند؛ زیرا حتی چَیتَنیه به یکی از این فرقه‌ها تعلق داشت، فرقه‌ای از مادهوه‌ها. بنا بر نظر رامانوجه، این سه وجود جاودانه هستند — خداوند، و روح، و طبیعت. روح‌ها جاودانه‌اند و برای ابد فردیت‌یافته باقی خواهند ماند، در سراسر ابدیت، و فردیت خود را حفظ خواهند کرد. رامانوجه می‌گوید روح شما در سراسر ابدیت از روح من متفاوت خواهد بود، و این طبیعت نیز — که واقعیتی موجود است، به همان اندازه واقعی که وجود روح یا وجود خداوند — همیشه متفاوت باقی خواهد ماند. و خداوند فراگیر است، ذات روح، او اَنتَریامین است. به این معنا رامانوجه گاهی فکر می‌کند خداوند با روح یکی است، ذات روح، و این روح‌ها — در زمان پْرَلَیه، هنگامی که تمام طبیعت به آنچه او سَنکوچیته می‌نامد تبدیل می‌شود، منقبض — منقبض و ریز شده و مدتی چنین باقی می‌مانند. و در آغاز دور بعدی همه بر اساس کارمای گذشته‌شان بیرون می‌آیند و اثر آن کارما را تجربه می‌کنند. هر عملی که پاکی و کمال فطری روح را منقبض کند، عمل بد است، و هر عملی که آن را بیرون آورد و گسترش دهد، عمل نیک است، رامانوجه می‌گوید. هر آنچه به ویکاشه (گسترش) روح کمک کند نیک است و هر آنچه آن را سَنکوچیته (منقبض) کند بد است. و بدین‌سان روح پیش می‌رود، در اعمالش گسترش می‌یابد یا منقبض می‌شود، تا از طریق لطف خداوند رستگاری بیاید. و آن لطف به تمام روح‌هایی می‌رسد، رامانوجه می‌گوید، که پاک باشند و برای آن لطف بکوشند.

آیه‌ای مشهور در شْروتی‌ها هست: «هنگامی که غذا پاک باشد، سَتوه پاک می‌شود؛ هنگامی که سَتوه پاک باشد، سْمْریتی» — یاد خداوند، یا یاد کمال خودمان — اگر ادوَیته‌گرا باشید — «استوارتر و مطلق‌تر می‌شود». اینجا بحث بزرگی هست. نخست از همه، این سَتوه چیست؟ می‌دانیم که بنا بر سانکهیه — و این توسط تمام فرقه‌های فلسفی ما پذیرفته شده — بدن از سه نوع مادّه تشکیل شده — نه صفات. تصور عمومی این است که سَتوه، رَجَس و تَمَس صفات هستند. اصلاً نه، نه صفات بلکه مواد تشکیل‌دهنده این جهان، و با آهاره‌شُدّهی، هنگامی که غذا پاک باشد، مادّه سَتوه پاک می‌شود. یک موضوع اصلی ودانتا به دست آوردن این سَتوه است. همان‌طور که به شما گفتم، روح از قبل پاک و کامل است و بنا بر ودانتا، توسط ذرات رَجَس و تَمَس پوشیده شده. ذرات سَتوه درخشان‌ترین هستند و پرتو روح به آسانی از آن‌ها عبور می‌کند، همان‌طور که نور از شیشه عبور می‌کند. پس اگر ذرات رَجَس و تَمَس بروند و ذرات سَتوه بمانند، در این حالت قدرت و پاکی روح ظاهر خواهد شد و روح را آشکارتر خواهد ساخت.

بنابراین داشتن این سَتوه ضروری است. و متن می‌گوید: «هنگامی که آهاره پاک شود.» رامانوجه این واژه آهاره را به معنای غذا می‌گیرد و آن را یکی از نقاط عطف فلسفه‌اش قرار داده است. نه تنها چنین، بلکه بر تمام هند و بر تمام فرقه‌های مختلف تأثیر گذاشته است. بنابراین لازم است بفهمیم آن چه معنایی دارد، زیرا بنا بر نظر رامانوجه، آن یکی از عوامل اصلی زندگی ما است، آهاره‌شُدّهی. رامانوجه می‌پرسد چه چیزی غذا را ناپاک می‌کند؟ سه نوع عیب غذا را ناپاک می‌کند — نخست، جاتی‌دوشَه، عیب در ذات طبقه‌ای که غذا به آن تعلق دارد، مانند بوی پیاز، سیر و مانند آن. بعدی آشْرَیه‌دوشَه است، عیب در شخصی که غذا از او می‌آید؛ غذایی که از شخص بدکار بیاید شما را ناپاک خواهد کرد. خودم بسیاری از حکیمان بزرگ را در هند دیده‌ام که در تمام عمرشان از این توصیه به‌دقت پیروی می‌کردند. البته آن‌ها قدرت دانستن اینکه چه کسی غذا آورده و حتی چه کسی غذا را لمس کرده بود داشتند، و من آن را در زندگی خودم دیده‌ام، نه یک بار بلکه صدها بار. سپس نیمیتّه‌دوشَه، عیب ناشی از تماس چیزها یا تأثیرات ناپاک با غذا، یک عیب دیگر است. بهتر است اکنون کمی بیشتر به آن توجه کنیم. در هند بسیار رایج شده که غذا با خاک و گرد و غبار و تارهای مو خورده شود. اگر غذایی خورده شود که این سه عیب از آن رفع شده باشد، آن سَتوه‌شُدّهی ایجاد می‌کند، سَتوه را پاک می‌کند. آنگاه دین کار بسیار آسانی به نظر می‌رسد. پس هر کسی می‌تواند دین داشته باشد اگر فقط با خوردن غذای پاک باشد. هیچ‌کس آن‌قدر ناتوان یا بی‌کفایت در این جهان نیست، تا آنجا که من می‌دانم، که نتواند خود را از این عیوب نجات دهد. سپس شنکراچاریه می‌آید و می‌گوید این واژه آهاره به معنای اندیشه گردآوری‌شده در ذهن است؛ هنگامی که آن پاک شود، سَتوه پاک می‌شود، و نه پیش از آن. هر چه می‌خواهید بخورید. اگر فقط غذا سَتوه را پاک می‌کرد، پس میمون را تمام عمر با شیر و برنج تغذیه کنید؛ آیا یوگی بزرگی خواهد شد؟ پس گاوها و آهوها یوگی‌های بزرگ خواهند بود. چنان‌که گفته شده: «اگر با حمام زیاد به بهشت می‌رسند، ماهی‌ها اول به بهشت خواهند رسید. اگر با خوردن سبزیجات انسان به بهشت می‌رسد، گاوها و آهوها اول به بهشت خواهند رسید.»

اما راه‌حل چیست؟ هر دو لازم هستند. البته ایده‌ای که شنکراچاریه از آهاره به ما می‌دهد، ایده اصلی است. اما غذای پاک بدون شک به اندیشه پاک کمک می‌کند؛ ارتباط صمیمانه‌ای دارند؛ هر دو باید باشند. اما عیب آن است که در هند مدرن، توصیه شنکراچاریه را فراموش کرده‌ایم و فقط معنای «غذای پاک» را گرفته‌ایم. به همین دلیل مردم از دست من عصبانی می‌شوند وقتی می‌گویم دین به آشپزخانه رفته است؛ و اگر در مَدرَس با من بودید، با من موافق بودید. بنگالی‌ها بهتر از آن هستند. در مَدرَس اگر کسی به غذا نگاه کند آن را دور می‌اندازند. و با همه این‌ها، نمی‌بینم که مردم آنجا بهترند. اگر فقط خوردن این و آن نوع غذا و حفظ آن از نگاه‌های این و آن شخص به آن‌ها کمال می‌بخشید، انتظار داشتید همه انسان‌های کاملی باشند، که نیستند.

بدین‌سان، هرچند این‌ها باید ترکیب و پیوند شوند تا یک کل کامل بسازند، ارابه را جلوی اسب نگذارید. امروزه فریادی درباره این و آن غذا و درباره وَرناشْرَمه هست، و بنگالی‌ها در این فریادها پرسروصداترین هستند. از هر یک از شما می‌پرسم، چه می‌دانید درباره این وَرناشْرَمه؟ چهار طبقه امروز در این کشور کجا هستند؟ پاسخ بدهید؛ من چهار طبقه نمی‌بینم. درست مانند ضرب‌المثل بنگالی ما: «سردرد بدون سر»، پس شما می‌خواهید اینجا وَرناشْرَمه درست کنید. اینجا چهار طبقه نیست. من فقط برهمن و شودره می‌بینم. اگر کشَتریه‌ها و وَیشیه‌ها وجود دارند، پس کجا هستند و چرا شما برهمنان به آن‌ها دستور نمی‌دهید که یَگیَنوپَویته بگیرند و وداها بخوانند، آن‌طور که هر هندو باید بکند؟ و اگر وَیشیه‌ها و کشَتریه‌ها وجود ندارند بلکه فقط برهمنان و شودره‌ها هستند، شاسترها می‌گویند که برهمن نباید در سرزمینی زندگی کند که فقط شودره‌ها هستند؛ پس بار و بنه را جمع کنید و بروید! آیا می‌دانید شاسترها درباره مردمی که غذای مْلِچّه می‌خورند و هزار سال تحت حکومت مْلِچّه‌ها زندگی کرده‌اند چه می‌گویند؟ آیا کفّاره آن را می‌دانید؟ کفّاره آن سوزاندن خود با دستان خویش است. آیا می‌خواهید خود را به‌عنوان آموزگار جا بزنید و مانند ریاکاران راه بروید؟ اگر به شاسترهای خود ایمان دارید، اول خودتان را بسوزانید مانند آن برهمن بزرگی که با اسکندر کبیر رفت و خود را سوزاند چون فکر می‌کرد غذای یک مْلِچّه خورده است. چنین کنید و خواهید دید که تمام ملت در پای شما خواهد بود. شما به شاسترهای خود ایمان ندارید و در عین حال می‌خواهید دیگران به آن‌ها ایمان بیاورند. اگر فکر می‌کنید در این عصر قادر به انجام آن نیستید، ضعف خود را بپذیرید و ضعف دیگران را ببخشید، طبقات دیگر را بالا بکشید، دستی یاری‌بخش به آن‌ها بدهید، بگذارید وداها بخوانند و به همان اندازه آریایی‌های خوب شوند مانند هر آریایی دیگر در جهان، و شما نیز آریایی باشید، ای برهمنان بنگال.

این واماچاره کثیف را که سرزمینتان را می‌کُشد رها کنید. شما بخش‌های دیگر هند را ندیده‌اید. وقتی می‌بینم واماچاره چقدر به جامعه ما نفوذ کرده، آن را با همه ادعاهای فرهنگی‌اش شرم‌آورترین مکان می‌یابم. این فرقه‌های واماچاره مانند موریانه جامعه ما را در بنگال می‌جوند. آنان که روزها بیرون می‌آیند و با صدای بلند درباره آچاره موعظه می‌کنند، همانانند که شب‌ها فساد هولناک را انجام می‌دهند و توسط هولناک‌ترین کتاب‌ها پشتیبانی می‌شوند. کتاب‌ها به آن‌ها دستور انجام این کارها را می‌دهند. شما بنگالی‌ها آن را می‌دانید. شاسترهای بنگالی، تانتراهای واماچاره هستند. با بارهای ارابه چاپ می‌شوند و شما به جای آموختن شْروتی‌ها، ذهن کودکانتان را با آن‌ها مسموم می‌کنید. ای پدران کلکته، آیا شرم نمی‌کنید که چنین چیزهای هولناکی مانند این تانتراهای واماچاره، با ترجمه نیز، در دستان پسران و دخترانتان قرار داده شود و ذهنشان مسموم شود و با این ایده بزرگ شوند که این‌ها شاسترهای هندوها هستند؟ اگر شرم دارید، آن‌ها را از دست فرزندانتان بردارید و بگذارید شاسترهای حقیقی را بخوانند، وداها، گیتا، اوپانیشادها.

بنا بر فرقه‌های دوگانه‌گرای هند، روح‌های فردی همواره به‌صورت فردی باقی می‌مانند و خداوند جهان را از مادّه‌ای از پیش موجود و تنها به‌عنوان علت فاعلی می‌آفریند. بنا بر ادوَیته‌گرایان، از سوی دیگر، خداوند هم علت مادّی و هم علت فاعلی جهان است. او نه تنها آفریننده جهان است بلکه آن را از خود می‌آفریند. این موضع ادوَیته‌گرایان است. فرقه‌های دوگانه‌گرای ساده‌ای هستند که باور دارند این جهان توسط خداوند از خودش آفریده شده، و در عین حال خداوند ابدیاً از جهان جدا است و همه چیز ابدیاً تابع فرمانروای جهان است. فرقه‌هایی نیز هستند که باور دارند خداوند از خودش این جهان را تکامل بخشیده و افراد در نهایت به نیروانه می‌رسند تا محدود را رها کنند و بی‌نهایت شوند. اما این فرقه‌ها ناپدید شده‌اند. تنها فرقه ادوَیته‌گرایی که در هند مدرن می‌بینید از پیروان شنکره تشکیل شده است. بنا بر شنکره، خداوند هم علت مادّی و هم علت فاعلی از طریق مایا است، اما نه در واقعیت. خداوند این جهان نشده است؛ بلکه جهان نیست و خداوند هست. این یکی از عالی‌ترین نکاتی است که برای درک ودانتای وحدت وجود باید فهمیده شود، این ایده مایا. می‌ترسم وقت ندارم این دشوارترین نکته فلسفه ما را بحث کنم. آن‌هایی از شما که با فلسفه غربی آشنا هستید، چیزی بسیار مشابه در کانت خواهند یافت. اما باید هشدار بدهم، آن‌هایی از شما که نوشته‌های پروفسور مکس مولر درباره کانت را مطالعه کرده‌اید، یک ایده بسیار گمراه‌کننده وجود دارد. این شنکره بود که اول ایده هویت زمان، مکان و علیت با مایا را کشف کرد، و من خوشبختانه یکی دو عبارت در تفاسیر شنکره یافتم و آن‌ها را برای دوستم پروفسور فرستادم. پس حتی آن ایده هم در هند بود. اکنون این نظریه‌ای ویژه است — این نظریه مایای ودانتیست‌های ادوَیته‌ای. برهمن تمام آن چیزی است که وجود دارد، اما تمایز توسط این مایا ایجاد شده است. وحدت، برهمن یگانه، غایت و هدف است، و در اینجا اختلاف ابدی دیگری میان اندیشه هندی و غربی هست. هند هزاران سال است که این چالش را به جهان عرضه کرده و این چالش توسط ملت‌های مختلف پذیرفته شده، و نتیجه آن است که همه آن‌ها تسلیم شدند و شما زنده‌اید. این چالش آن است که این جهان یک وهم است، که همه‌اش مایا است، که خواه از زمین با انگشتانتان غذا بخورید یا از بشقاب‌های طلایی، خواه در کاخ‌ها زندگی کنید و یکی از قدرتمندترین پادشاهان باشید یا فقیرترین گدایان، مرگ یک نتیجه است؛ همه یکسان است، همه مایا. این موضوع کهن هندی است، و بارها ملت‌ها سر برمی‌آورند و سعی می‌کنند آن را انکار کنند، آن را رد کنند؛ بزرگ می‌شوند، با لذت به‌عنوان شعارشان، قدرت در دستانشان، آن قدرت را تا نهایت به کار می‌برند، تا نهایت لذت می‌برند، و لحظه بعد می‌میرند. ما برای همیشه می‌ایستیم زیرا می‌بینیم همه چیز مایا است. فرزندان مایا برای ابد زنده‌اند، اما فرزندان لذت می‌میرند.

اینجا باز تفاوت بزرگ دیگری هست. همان‌طور که تلاش‌های هگل و شوپنهاور را در فلسفه آلمانی می‌یابید، همان ایده‌ها را در هند باستان مطرح شده خواهید یافت. خوشبختانه برای ما، هگل‌گرایی در نطفه خفه شد و اجازه نیافت شاخه‌های مضرّش را بر این سرزمین مادری ما بگستراند. یک ایده هگل این است که واحد، مطلق، فقط آشوب است و شکل فردیت‌یافته بزرگ‌تر است. جهان بزرگ‌تر از غیرجهان است، سمساره بزرگ‌تر از رستگاری است. این همان یک ایده است، و هرچه بیشتر در این سمساره فرو روید و روحتان بیشتر با کارکردهای زندگی پوشیده شود، بهترید. آن‌ها می‌گویند، آیا نمی‌بینید چگونه خانه می‌سازیم، خیابان‌ها را تمیز می‌کنیم، از حواس لذت می‌بریم؟ آری، پشت آن ممکن است کینه، بدبختی، وحشت نهفته باشد — پشت هر ذره‌ای از آن لذت.

از سوی دیگر، فیلسوفان ما از همان آغاز اعلام کرده‌اند که هر تجلّی، آنچه شما تکامل می‌نامید، بیهوده است، تلاشی بیهوده از ناآشکار برای آشکار شدن. آری، تو ای علت توانمند این جهان، که سعی داری خود را در گودال‌های کوچک گِل بازتاب دهی! اما پس از مدتی تلاش درمی‌یابی که همه بیهوده بود و عقب‌نشینی می‌کنی به جایی که از آن آمده بودی. این وَیراگیه یا ترک دنیا است، و همان آغاز دین. دین یا اخلاق چگونه می‌تواند بدون خود ترک دنیا آغاز شود؟ الف و یای دین ترک دنیا است. ودا می‌گوید: «رها کن، رها کن.» این یک راه است، «رها کن». «نه از طریق اولاد، نه از طریق ثروت، بلکه تنها با رها کردن است که به جاودانگی دست می‌یابند.» این فرمان کتاب‌های هندی است. البته ترک‌کنندگان بزرگ جهان بوده‌اند، حتی بر تخت‌های سلطنتی نشسته. اما حتی خود جَنَکه نیز مجبور به ترک شد؛ چه کسی ترک‌کننده‌تر از او بود؟ اما در دوران مدرن همه ما می‌خواهیم جَنَکه نامیده شویم! همه آن‌ها جَنَکه (به معنای لفظی: پدران) فرزندانند — فرزندان لخت، بدتغذیه و بدبخت. واژه جَنَکه فقط به آن معنا بر آن‌ها قابل اطلاق است؛ هیچ‌یک از اندیشه‌های درخشان و خدایی جَنَکه قدیم را ندارند. اینان جَنَکه‌های مدرن ما هستند! اکنون کمی کمتر از این جَنَکه‌بازی، و مستقیم به سراغ اصل مطلب بروید! اگر می‌توانید رها کنید، دین خواهید داشت. اگر نمی‌توانید، ممکن است تمام کتاب‌هایی را که در جهان هستند، از شرق تا غرب، بخوانید، تمام کتابخانه‌ها را ببلعید و بزرگ‌ترین پَندیت‌ها شوید، اما اگر فقط کرمه‌کانده دارید، هیچ نیستید؛ معنویتی در کار نیست. تنها از طریق ترک دنیا است که به این جاودانگی دست می‌یابند. این آن قدرت است، آن قدرت بزرگ، که حتی به جهان هم اهمیت نمی‌دهد؛ آنگاه است که «تمام جهان مانند گودالی می‌شود که سُم گاو ایجاد کرده.»

ترک دنیا، این پرچم و بیرق هند است که بر فراز جهان در اهتزاز است، آن اندیشه جاودان یگانه‌ای که هند بارها و بارها به‌عنوان هشداری به نژادهای در حال مرگ، هشداری به هر ستمگری، هشداری به شرارت در جهان می‌فرستد. آری، ای هندوها، این پرچم را از دست ندهید. آن را بالا نگه دارید. حتی اگر ناتوان هستید و نمی‌توانید دنیا را ترک کنید، آرمان را پایین نیاورید. بگویید: «من ناتوانم و نمی‌توانم دنیا را ترک کنم»، اما سعی نکنید ریاکار باشید، متون را شکنجه دهید و استدلال‌های ظاهرفریب بسازید و سعی کنید در چشم مردم نادان خاک بپاشید. چنین نکنید، بلکه بپذیرید که ناتوان هستید. زیرا آرمان بزرگ است، آرمان ترک دنیا. چه اهمیتی دارد اگر میلیون‌ها در این تلاش شکست بخورند، اگر ده سرباز یا حتی دو نفر پیروز بازگردند! مبارک باد آن میلیون‌ها مرده! خونشان پیروزی را خریده است. این ترک دنیا آرمانی یگانه در سراسر فرقه‌های مختلف ودایی است جز یکی، و آن فرقه وَلّبهاچاریه در ریاست بمبئی است، و بیشتر شما آگاه هستید که آنجا که ترک دنیا وجود نداشته باشد چه روی می‌دهد. ما ارتدکسی می‌خواهیم — حتی ارتدکسی هولناک، حتی آنانی که خود را با خاکستر می‌پوشانند، حتی آنانی که با دست‌های بالا برده می‌ایستند. آری، آنان را می‌خواهیم، هرچند غیرطبیعی باشند، زیرا برای آن آرمان رها کردن ایستاده‌اند و به‌عنوان هشداری برای نژاد عمل می‌کنند تا تسلیم لذت‌های زنانه‌ای نشود که به هند رخنه می‌کنند، مغز استخوان ما را می‌خورند و در آستانه آنند که تمام نژاد را نژادی ریاکار کنند. ما به کمی زهد نیاز داریم. ترک دنیا در روزگاران کهن هند را فتح کرد، هنوز باید هند را فتح کند. همچنان به‌عنوان بزرگ‌ترین و والاترین آرمان‌های هندی ایستاده — این ترک دنیا. سرزمین بودا، سرزمین رامانوجه، سرزمین رامَکریشنَه پَرَمَهَنسه، سرزمین ترک دنیا، سرزمینی که از روزگاران کهن علیه کرمه‌کانده موعظه شده، و حتی امروز صدها تن هستند که همه چیز را رها کرده‌اند و جیوَن‌موکته شده‌اند — آری، آیا آن سرزمین آرمان‌هایش را رها خواهد کرد؟ مسلماً نه. ممکن است کسانی باشند که مغزشان از آرمان‌های تجملاتی غرب گیج شده باشد؛ ممکن است هزاران و صدها هزار باشند که عمیقاً از لذت نوشیده‌اند، این لعنت غرب — حواس — لعنت جهان؛ اما با همه این‌ها، هزاران تن دیگر در این سرزمین مادری من خواهند بود که دین برایشان همیشه واقعیت خواهد بود و همیشه آماده رها کردن خواهند بود بدون شمارش بها، اگر لازم باشد.

آرمان دیگری که در تمام فرقه‌های ما بسیار رایج است، می‌خواهم در برابر شما قرار دهم؛ آن هم موضوعی بس گسترده است. این ایده یگانه که دین باید محقق شود، فقط در هند هست. «این آتمن با سخن بسیار به دست نمی‌آید، نه با قدرت عقل، نه با مطالعه فراوان کتب مقدس.» نه، کتاب مقدس ما تنها کتاب مقدسی در جهان است که اعلام می‌کند حتی با مطالعه کتب مقدس نمی‌توان آتمن را محقق ساخت — نه گفتگوها، نه سخنرانی‌ها، هیچ‌یک از آن‌ها، بلکه باید محقق شود. از مرشد به شاگرد می‌آید. هنگامی که این بصیرت به شاگرد بیاید، همه چیز روشن می‌شود و تحقق پیدا می‌کند.

یک ایده دیگر. رسم عجیبی در بنگال هست که آن را کولَه‌مرشد یا مرشدی موروثی می‌نامند. «پدر من مرشد تو بود، حالا من مرشد تو خواهم بود. پدر من مرشد پدرت بود، پس من نیز مرشد تو خواهم بود.» مرشد کیست؟ بیایید به شْروتی‌ها بازگردیم — «آن‌که راز وداها را می‌داند»، نه کتاب‌خواران، نه دستوردانان، نه پَندیت‌ها به‌طور عمومی، بلکه آن‌که معنا را می‌داند. «الاغی بار چوب صندل بر پشت، فقط وزن چوب را می‌داند اما نه صفات گرانبهای آن را»؛ پس این پَندیت‌ها نیز چنین‌اند. ما چنین کسانی نمی‌خواهیم. اگر تحققی نداشته باشند چه می‌توانند بیاموزند؟ وقتی در اینجا، در همین شهر کلکته، پسر بودم، از جایی به جایی در جستجوی دین می‌رفتم و همه جا پس از شنیدن سخنرانی‌های بزرگ از سخنران می‌پرسیدم: «آیا خدا را دیده‌ای؟» آن مرد از ایده دیدن خدا یکه می‌خورد؛ و تنها کسی که به من گفت: «دیده‌ام»، رامَکریشنَه پَرَمَهَنسه بود، و نه تنها آن، بلکه گفت: «تو را نیز در راه دیدن او قرار خواهم داد.» مرشد کسی نیست که متون را بپیچاند و شکنجه دهد. «شیوه‌های مختلف بیان کلمات، شیوه‌های مختلف توضیح متون کتب مقدس، این‌ها برای لذت عالمان است، نه برای آزادی.» شْرُتریه، آن‌که راز شْروتی‌ها را می‌داند، اَوْریجینه، بی‌گناه، و اَکامَهَته، نیازرده از آرزو — آن‌که نمی‌خواهد با آموختن به شما پول در بیاورد — او شانته است، سادهو، که مانند بهار می‌آید و برگ‌ها و شکوفه‌ها را به گیاهان گوناگون می‌آورد اما چیزی از گیاه نمی‌خواهد، زیرا ذاتش نیکی کردن است. نیکی می‌کند و آنجاست. چنین است مرشد، «آن‌که خود از این اقیانوس هولناک زندگی عبور کرده و بدون هیچ ایده‌ای از نفع برای خود، به دیگران نیز در عبور از اقیانوس یاری می‌رساند.» این مرشد است، و توجه کنید که هیچ‌کس دیگر نمی‌تواند مرشد باشد، زیرا «آنان که خود در تاریکی فرو رفته‌اند، اما در غرور قلبشان فکر می‌کنند همه چیز می‌دانند، نادانان می‌خواهند به دیگران کمک کنند و در راه‌های کج بسیار دور می‌زنند، تلوتلوخوران این‌سو و آن‌سو، و بدین‌سان مانند کوری که کور دیگری را راهنمایی کند، هر دو در گودال می‌افتند.» وداها چنین می‌گویند. این را با رسم کنونی خود مقایسه کنید. شما ودانتیست هستید، بسیار ارتدکس هستید، مگر نه؟ شما هندوهای بزرگ و بسیار ارتدکس هستید. آری، آنچه من می‌خواهم انجام دهم این است که شما را ارتدکس‌تر کنم. هرچه ارتدکس‌تر باشید، عاقل‌ترید؛ و هرچه بیشتر به ارتدکسی مدرن فکر کنید، نادان‌ترید. به ارتدکسی کهن خود بازگردید، زیرا در آن روزگار هر صدایی که از این کتاب‌ها برمی‌خاست، هر تپشی، از قلبی نیرومند، استوار و صادق بود؛ هر نتی حقیقی بود. پس از آن انحطاط آمد، در هنر، در علم، در دین، در همه چیز، انحطاط ملی. وقت نداریم درباره علل بحث کنیم، اما تمام کتاب‌هایی که درباره آن دوره نوشته شده‌اند بوی وبا می‌دهند — زوال ملی؛ به جای نیرومندی، فقط شیون و ناله. بازگردید، بازگردید به روزگاران کهن وقتی نیرو و حیات بود. بار دیگر نیرومند شوید، عمیق از این چشمه روزگاران کهن بنوشید، و این تنها شرط زندگی در هند است.

بنا بر ادوَیته‌گرا، این فردیتی که ما امروز داریم یک وهم است. این همیشه در سراسر جهان مسئله‌ای سخت بوده است. فوراً به کسی بگویید که او فرد نیست، آن‌قدر می‌ترسد که فردیتش، هر چه باشد، از دست برود! اما ادوَیته‌گرا می‌گوید هرگز فردیتی وجود نداشته، شما در هر لحظه زندگی‌تان تغییر کرده‌اید. کودک بودید و به یک شیوه فکر می‌کردید، اکنون بزرگسال هستید و به شیوه دیگری فکر می‌کنید، باز پیر خواهید شد و متفاوت فکر خواهید کرد. همه در تغییرند. اگر چنین است، فردیت شما کجاست؟ مسلماً نه در بدن، نه در ذهن، نه در اندیشه. و فراتر از آن، آتمن شماست، و ادوَیته‌گرا می‌گوید این آتمن خود برهمن است. دو بی‌نهایت نمی‌تواند وجود داشته باشد. فقط یک فرد هست و آن بی‌نهایت است. به زبان ساده، ما موجودات عقلانی هستیم و می‌خواهیم استدلال کنیم. و استدلال چیست؟ کم‌وبیش طبقه‌بندی، تا جایی که دیگر نمی‌توان ادامه داد. و محدود فقط هنگامی آرامش نهایی خود را می‌یابد که در بی‌نهایت طبقه‌بندی شود. یک چیز محدود بردارید و تحلیلش کنید، اما هیچ جا آرامش نخواهید یافت تا به غایت یا بی‌نهایت برسید، و آن بی‌نهایت، ادوَیته‌گرا می‌گوید، تنها چیزی است که وجود دارد. همه چیز دیگر مایا است، هیچ چیز دیگر وجود واقعی ندارد؛ هر آنچه از وجود در هر چیز مادی هست، همین برهمن است؛ ما این برهمن هستیم، و شکل و هر چیز دیگر مایا است. شکل و صورت را بردارید و من و شما همه یکی هستیم. اما باید از واژه «من» بر حذر باشیم. عموماً مردم می‌گویند: «اگر من برهمن هستم، چرا نمی‌توانم فلان و بهمان کار را بکنم؟» اما این استفاده از واژه به معنایی دیگر است. به محض اینکه فکر کنید مقیّد هستید، دیگر برهمن نیستید، آن خود، که چیزی نمی‌خواهد، که نورش درون است. تمام لذت‌ها و سعادتش درونی است؛ کاملاً از خود خشنود، چیزی نمی‌خواهد، چیزی انتظار ندارد، کاملاً بی‌باک، کاملاً آزاد. آن برهمن است. در آن همه ما یکی هستیم.

اکنون پس به نظر می‌رسد این نکته بزرگ تفاوت میان دوگانه‌گرا و ادوَیته‌گرا است. حتی مفسران بزرگی مانند شنکراچاریه را می‌بینید که معانی‌ای از متون برمی‌گیرند که به نظر من گاهی موجّه به نظر نمی‌رسند. گاهی رامانوجه را می‌بینید که با متون به شیوه‌ای نه چندان روشن برخورد می‌کند. ایده حتی در میان پَندیت‌های ما بوده که فقط یکی از این فرقه‌ها می‌تواند حق باشد و بقیه باید باطل باشند، هرچند آن ایده را در شْروتی‌ها دارند، شگفت‌انگیزترین ایده‌ای که هند هنوز باید به جهان بدهد: «آنچه وجود دارد یکی است؛ حکیمان آن را به نام‌های گوناگون می‌خوانند.» این موضوع بوده، و کار کردن بر تمام این مسئله زندگی ملت، کار کردن بر همان موضوع است. آری، جز معدودی دانشمندان، منظورم جز تعداد بسیار اندکی انسان‌های معنوی در هند، ما همیشه این را فراموش می‌کنیم. ما این ایده بزرگ را فراموش می‌کنیم، و خواهید دید که در میان پَندیت‌ها — باید فکر کنم نود و هشت درصد — کسانی هستند که معتقدند یا ادوَیته‌گرا حق خواهد بود، یا ویشیشتادوَیته‌گرا حق خواهد بود، یا دوَیته‌گرا حق خواهد بود؛ و اگر به وارانَسی بروید و پنج دقیقه در یکی از غاط‌های آنجا بنشینید، اثبات سخن مرا خواهید دید. جنگ گاوبازی منظمی درباره این فرقه‌ها و چیزهای مختلف خواهید دید.

بدین‌سان باقی می‌ماند. سپس کسی آمد که زندگی‌اش تفسیر بود، که زندگی‌اش تحقق آن هماهنگی بود که پس‌زمینه تمام فرقه‌های مختلف هند است، منظورم رامَکریشنَه پَرَمَهَنسه است. زندگی اوست که توضیح می‌دهد هر دوی این‌ها ضروری‌اند، که مانند نظریه‌های زمین‌مرکزی و خورشیدمرکزی در نجوم هستند. وقتی به کودکی نجوم آموخته می‌شود، اول نظریه زمین‌مرکزی آموخته می‌شود و ایده‌های مشابه نجومی را بر اساس آن بررسی می‌کند. اما وقتی به نکات ظریف‌تر نجوم می‌رسد، نظریه خورشیدمرکزی ضروری خواهد بود و آن را بهتر درک خواهد کرد. دوگانه‌گرایی ایده طبیعی حواس است؛ تا زمانی که به حواس مقیّد هستیم، ناگزیر خدایی را می‌بینیم که فقط شخصی است و جز شخصی نیست، ناگزیر جهان را آن‌طور که هست می‌بینیم. رامانوجه می‌گوید: «تا زمانی که فکر می‌کنی بدن هستی، و فکر می‌کنی ذهن هستی، و فکر می‌کنی جیوه هستی، هر عمل ادراکی سه چیز به تو می‌دهد — روح، و طبیعت، و چیزی به‌عنوان علت هر دو.» اما با این حال، در همان زمان، حتی ایده بدن ناپدید می‌شود آنجا که ذهن خود لطیف‌تر و لطیف‌تر می‌شود، تا تقریباً ناپدید شود، هنگامی که تمام چیزهای مختلفی که ما را می‌ترسانند، ناتوان می‌کنند و به این زندگی جسمانی مقیّد می‌سازند ناپدید شده باشند. آنگاه و تنها آنگاه است که حقیقت آن آموزه کهن و بزرگ آشکار می‌شود. آن آموزه چیست؟

«حتی در همین زندگی آنان بر چرخه تولد و مرگ پیروز شده‌اند که ذهنشان بر یکسانی همه چیز استوار است، زیرا خداوند پاک و برای همه یکسان است و از این رو گفته می‌شود که آنان در خداوند زندگی می‌کنند.»

«بدین‌سان خداوند را در همه جا یکسان ببیند، او حکیم، خود را با خود نمی‌آزارد و از این رو به عالی‌ترین مقصد می‌رسد.»

در اوپانیشادها (Upanishads) شعری مشهور وجود دارد: «آهارَشودهائو سَتّوَشودهی، سَتّوَشودهائو دهرُواسمریتی» — «هنگامی که خوراک پاک باشد، ساتّوا پاک می‌شود؛ هنگامی که ساتّوا پاک باشد، سِمریتی» — یاد پروردگار، یا یاد کمال خویشتن — اگر شما اهل وحدت وجود (Advaita) هستید — «پایدارتر، استوارتر و مطلق می‌گردد». اینجا بحثی بزرگ در میان است. نخست از همه، این ساتّوا چیست؟ بر اساس آموزه‌های سانکهیا — که همه مکاتب فلسفی ما آن را پذیرفته‌اند — جسم از سه گونه مادّه تشکیل یافته است، نه صفات. این تصوّر رایج است که ساتّوا، راجاس، و تاماس صفاتی هستند. اما هرگز چنین نیست؛ آن‌ها صفت نیستند بلکه مادّه‌های این کیهانند، و با آهارَشودهی، یعنی هنگامی که خوراک پاک باشد، مادّه ساتّوا پاک می‌شود. یکتا موضوع ودانتا (Vedanta) به دست آوردن همین ساتّواست. چنان که پیش از این گفتم، آتمن (Atman) از پیش پاک و کامل است، و بر اساس ودانتا، ذرّات راجاس و تاماس آن را پوشانده‌اند. ذرّات ساتّوا پرفروغ‌ترینند، و درخشش آتمن به آسانی از میان آن‌ها می‌تابد، همان‌گونه که نور از شیشه می‌گذرد. پس اگر ذرّات راجاس و تاماس رفته و ذرّات ساتّوا تنها بمانند، در این حال، قدرت و پاکی آتمن آشکار می‌گردد و آتمن را جلوه‌گرتر می‌سازد.

از این روست که داشتن این ساتّوا ضروری است. و متن مقدّس می‌گوید: «هنگامی که آهارا پاک شود». راماانوجا (Ramanuja) این واژه آهارا را به معنای خوراک می‌گیرد، و آن را یکی از محورهای اصلی فلسفه خویش قرار داده است. نه تنها این، بلکه این تفسیر بر سراسر هند و همه مکاتب گوناگون اثر گذاشته است. از این رو برای ما ضروری است بدانیم که آهارا چه معنایی دارد، زیرا بر اساس نظر راماانوجا، این آهارَشودهی یکی از عوامل اصلی در زندگی ماست. راماانوجا می‌پرسد: چه چیزی خوراک را ناپاک می‌کند؟ سه گونه عیب، خوراک را ناپاک می‌سازند: نخست، جاتی‌دوشا، عیب ذاتی در سرشت آن گونه از خوراک؛ مثل بوی پیاز، سیر، و مانند اینها. دوم، آشرایا‌دوشا، عیب در شخصی که خوراک از اوست؛ خوراکی که از آدم بدکار می‌رسد، شما را ناپاک می‌کند. خود من در هند بزرگان و حکیمان بسیاری دیده‌ام که این توصیه را تمام عمر به‌دقّت رعایت می‌کردند. البتّه آنان توان این را داشتند که بدانند چه کسی خوراک آورده و حتی چه کسی آن را لمس کرده است، و من این را نه یک‌بار، بلکه صدها بار در زندگی خویش دیده‌ام. سوم، نیمیتّا‌دوشا، عیب چیزها یا تأثیرات ناپاکی که با خوراک در تماسند. بهتر است اینک بیشتر به این مورد توجّه کنیم. در هند بیش از حدّ معمول شده که خوراک را با کثافت، خاک‌وخاشاک و تارهای مو بخورند. اگر خوراکی بخوریم که این سه عیب از آن زدوده شده باشد، این کار ساتّوا‌شودهی را به ارمغان می‌آورد، یعنی ساتّوا را پاک می‌کند. پس دین بسیار آسان به نظر می‌رسد! پس هرکسی می‌تواند به دین دست یابد اگر تنها از خوردن خوراک پاک حاصل شود. در این جهان کسی را نمی‌شناسم که آن‌قدر ناتوان یا ناکارآمد باشد که نتواند از این عیب‌ها خود را برهاند. آنگاه شانکاراچاریا (Shankaracharya) می‌آید و می‌گوید این واژه آهارا به معنای اندیشه‌هایی است که در ذهن گرد می‌آیند؛ هنگامی که آن‌ها پاک شوند، ساتّوا پاک می‌گردد، و نه پیش از آن. ممکن است هرچه دلتان بخواهد بخورید. اگر خوراک به‌تنهایی ساتّوا را پاک می‌کرد، پس شیر و برنج به میمون بدهید تمام عمرش؛ آیا یوگی (Yogi) بزرگی می‌شد؟ پس گاوها و آهوان یوگیان بزرگی می‌شدند. چنان که گفته‌اند: «اگر با شستشوی بسیار به بهشت می‌رسیدی، ماهیان نخستین به بهشت می‌رسیدند. اگر با خوردن سبزیجات کسی به بهشت می‌رفت، گاوها و آهوان نخست به بهشت می‌رسیدند.»

امّا راه‌حل چیست؟ هر دو لازمند. البتّه برداشتی که شانکاراچاریا از آهارا به ما می‌دهد تصوّر اصلی است. امّا خوراک پاک، بی‌شک، به اندیشه پاک کمک می‌کند؛ میان آن دو پیوندی عمیق وجود دارد؛ هر دو باید باشند. امّا عیب اینجاست که در هند امروز ما توصیه شانکاراچاریا را فراموش کرده‌ایم و تنها معنای «خوراک پاک» را برگرفته‌ایم. به همین دلیل است که وقتی می‌گویم دین به آشپزخانه رفته، مردم با من سر لجاجت می‌گیرند؛ و اگر با من در مادراس می‌بودید، حق را به من می‌دادید. بنگالی‌ها از این نظر بهترند. در مادراس اگر کسی به خوراکی نگاه کند، آن را دور می‌اندازند. و با این همه نمی‌بینم که مردم آنجا هیچ بهتر شده باشند. اگر صرفاً خوردن این و آن نوع خوراک و نگهداری آن از نگاه این و آن کس به آنان کمال می‌داد، انتظار داشتید همگی انسان‌هایی کامل باشند، که نیستند.

پس، گرچه این‌ها باید درهم آمیخته و به هم پیوند یابند تا کلّ کاملی بسازند، گاری را پیش از اسب نگذارید. امروزه دربارهٔ این و آن خوراک و درباره وارناشراما (Varnashrama) سروصدا بلند است، و بنگالی‌ها در این هیاهوها از همه پُرسروداتر هستند. از هریک از شما می‌پرسم: شما چه می‌دانید درباره این وارناشراما؟ امروز آن چهار طبقه در این کشور کجایند؟ پاسخم دهید؛ من چهار طبقه نمی‌بینم. همان‌گونه که ضرب‌المثل بنگالی ما می‌گوید: «سردرد بی‌سر»، شما می‌خواهید این وارناشراما را در اینجا پیاده کنید. چهار طبقه اینجا وجود ندارند. من فقط برهمین (Brahmin) و شودرا می‌بینم. اگر کشاتریاها و وایشیاها وجود دارند، کجایند، و چرا شما برهمین‌ها به آن‌ها دستور نمی‌دهید یَجنوپاویتا بپوشند و وداها (Vedas) بخوانند، چنان که هر هندو باید انجام دهد؟ و اگر وایشیاها و کشاتریاها وجود ندارند و فقط برهمین‌ها و شودراها هستند، شاستراها می‌گویند که برهمین نباید در کشوری زندگی کند که فقط شودراها در آن باشند؛ پس بساط را جمع کنید و بروید! آیا می‌دانید شاستراها درباره کسانی که هزار سال است خوراک ملِچّها (Mlechchha) می‌خورند و زیر حکومت ملچّها زندگی می‌کنند، مثل شما، چه می‌گویند؟ آیا کفّاره آن را می‌دانید؟ کفّاره آن سوزاندن خویش با دستان خود است. می‌خواهید به عنوان آموزگار شناخته شوید و مثل ریاکاران راه بروید؟ اگر به شاستراهایتان ایمان دارید، نخست مثل آن برهمین بزرگ که همراه اسکندر کبیر رفت و خود را سوزاند — چون می‌پنداشت خوراک ملچّها خورده — خویشتن را بسوزانید. چنان کنید، و خواهید دید که تمام ملّت به پای شما می‌افتد. شما خودتان به شاستراهایتان باور ندارید، ولی می‌خواهید دیگران به آن‌ها باور داشته باشند. اگر فکر می‌کنید در این عصر توان انجام آن را ندارید، ضعف خود را بپذیرید و ضعف دیگران را ببخشایید، دیگر طبقات را بالا بکشید، دستشان را بگیرید، بگذارید وداها بخوانند و به همان خوبیِ هر آریایی در جهان، آریا شوند، و شما هم همچنین آریا باشید، ای برهمین‌های بنگال.

از این وامَاچارَه (Vamachara) کثیف که کشورتان را از پای در می‌آورد دست بکشید. شما سایر نقاط هند را ندیده‌اید. هنگامی که می‌بینم این وامَاچارَه تا چه اندازه در جامعه ما نفوذ کرده، با تمام آن فخرفروشی‌هایش به فرهنگ، شرم‌آورترین جا می‌یابمش. این فرقه‌های وامَاچارَه همچون موریانه به جامعه بنگال چنگ انداخته‌اند. کسانی که روز، آشکارا بلندترین سخن را از آچارَه (Achara) می‌گویند، همانانند که شب به دهشتناک‌ترین فساد دست می‌زنند و پشتیبانشان وحشتناک‌ترین کتاب‌هاست. آن کتاب‌ها به آنان فرمان می‌دهند این کارها را بکنند. شما که بنگالی هستید می‌دانید. شاستراهای بنگالی همان تانتراهای وامَاچارَه هستند. آن‌ها را با گاری‌گاری چاپ می‌کنند، و به جای آنکه شروتی‌ها را به فرزندانتان بیاموزید، ذهن آنان را با آن‌ها مسموم می‌سازید. ای پدران کلکتّه، آیا شرم نمی‌کنید که چنین چیزهای وحشتناکی مثل تانتراهای وامَاچارَه، همراه با ترجمه نیز، به دست پسران و دختران شما داده می‌شود، ذهنشان مسموم می‌شود، و با این تصوّر بزرگ می‌شوند که اینها شاستراهای هندوانند؟ اگر شرم می‌برید، آن‌ها را از فرزندانتان دور کنید، و بگذارید شاستراهای راستین را بخوانند: وداها، گیتا (Gita)، اوپانیشادها.

بر اساس مکاتب ثنوی هند، نفوس فردی در سراسر هستی به عنوان موجودات مستقل باقی می‌مانند، و خداوند کیهان را تنها به عنوان علّت فاعلی از مادّه‌ای از پیش موجود می‌آفریند. از سوی دیگر، بر اساس اهل وحدت وجود، خداوند هم علّت مادّی و هم علّت فاعلی کیهان است. او نه‌تنها آفریننده کیهان است، بلکه آن را از ذات خویش می‌آفریند. این موضع وحدت وجود است. مکاتب ثنوی خامی هستند که باور دارند این جهان از ذات خدا آفریده شده، و در عین حال خدا از ازل و تا ابد از کیهان جداست، و همه چیز تا ابد زیر فرمان فرمانروای کیهان است. مکاتبی نیز هستند که باور دارند خداوند این کیهان را از ذات خویش گسترش داده، و انسان‌ها در دراز‌مدت به نیروانا (Nirvana) می‌رسند تا محدود را رها کنند و نامحدود گردند. امّا این مکاتب از میان رفته‌اند. یگانه فرقه اهل وحدت وجود که در هند امروز می‌بینید پیروان شانکارا (Shankara) هستند. بر اساس آموزه شانکارا، خداوند هم علّت مادّی و هم علّت فاعلی است — از رهگذر مایا (Maya)، اما نه در واقعیت. خداوند این کیهان نشده است؛ بلکه کیهان نیست، و خداوند هست. این یکی از بلندترین نکاتی است که باید از ودانتای وحدت وجود فهمید: این مفهوم مایا. می‌ترسم فرصتی نداشته باشم این دشوارترین نکته فلسفه‌مان را بررسی کنم. کسانی از شما که با فلسفه غرب آشنا هستند، چیزی بسیار مشابه را در کانت خواهند یافت. امّا باید به آنان که نوشته‌های استاد ماکس مولر درباره کانت را خوانده‌اند هشدار دهم که یک ایده بسیار گمراه‌کننده در آنجا هست. این شانکارا بود که نخستین بار مفهوم یکانیت زمان، مکان، و علّیت با مایا را کشف کرد، و من بخت این را داشتم که یکی‌دو گذرگاه از تفسیرهای شانکارا را یافتم و برای دوستم استاد فرستادم. پس حتّی آن مفهوم نیز اینجا در هند بود. اینک این نظریه‌ای ویژه است — این نظریه مایای اهل ودانتای وحدت وجود. برهمن تنها چیزی است که وجود دارد، امّا این تمایزبندی به وسیله مایا پدید آمده. وحدت، یگانگی برهمن، غایت و هدف است، و در اینجاست که اختلافی دیرپا میان اندیشه هندی و اندیشه غربی باز می‌آید. هند برای هزاران سال این چالش را به جهان افکنده، و ملّت‌های گوناگون آن را پذیرفته‌اند، و نتیجه این شده که همگی تسلیم شدند و شما می‌مانید. این چالش آن است که این جهان یک پندار است، که همه مایاست، که چه با انگشتانتان بر زمین بخورید یا از طشت‌های زرّین بنوشید، چه در کاخ‌ها زندگی کنید و از نیرومندترین پادشاهان باشید یا تهیدست‌ترین گدایان، مرگ یک نتیجه دارد؛ همه یکسانند، همه مایاست. این موضوع کهن هندی است، و بارها ملّت‌ها برمی‌خیزند تا آن را ردّ کنند، به اثبات نادرستی‌اش بپردازند؛ بزرگ می‌شوند، با لذّت به عنوان شعارشان، قدرت در دستشان، آن قدرت را به آخرین حدّ به کار می‌برند، تا آخرین حدّ لذّت می‌برند، و لحظه بعد می‌میرند. ما جاودانه می‌مانیم زیرا می‌بینیم همه چیز مایاست. فرزندان مایا تا ابد زنده‌اند، امّا فرزندان لذّت می‌میرند.

اینجا باز تفاوت بزرگ دیگری است. همان‌گونه که تلاش‌های هگل و شوپنهاور را در فلسفه آلمان می‌یابید، همان ایده‌ها را در هند باستان نیز خواهید یافت. خوشبختانه برای ما، هگلیانیسم در نطفه خاموش شد و اجازه نیافت جوانه بزند و شاخه‌های مسموم خود را بر این سرزمین مادری ما بگستراند. یگانه ایده هگل این است که یگانه، مطلق، جز آشوب چیزی نیست، و شکل فردیافته برتر است. جهان از ناجهان بزرگ‌تر است، سامسارا (Samsara) از رستگاری بزرگ‌تر است. این یگانه ایده است، و هرچه بیشتر در این سامسارا فرو روید، آتمنتان بیشتر در کارکردهای زندگی غرق می‌شود و بهتر هستید. آنان می‌گویند: مگر نمی‌بینید که خانه می‌سازیم، کوچه‌ها را پاک می‌کنیم، از حواس لذّت می‌بریم؟ آری، امّا پشت همه اینها ممکن است کینه، رنج، و وحشت نهان باشد — پشت هر ذرّه‌ای از آن لذّت.

از سوی دیگر، فیلسوفان ما از همان آغاز اعلام کرده‌اند که هر تجلّی، آنچه شما تکامل می‌نامید، بیهوده است، تلاشی بیهوده از ناتجلّی‌یافته برای تجلّی‌یافتن. آری، شما، علّت توانمند این کیهان، می‌کوشید خود را در گودال‌های کوچک گِل بازتاب دهید! امّا پس از مدّتی این تلاش را کرده‌اید، می‌یابید همه بیهوده بوده و به جایی که از آن آمده‌اید بازمی‌گردید. این وَیراگیا (Vairagya) یا زهد است، و آغاز دین. چگونه می‌توان دین یا اخلاق را بدون خود زهد آغاز کرد؟ الف و یای دین زهد است. «دست بکش» می‌گوید وداها، «دست بکش». این یگانه راه است، «دست بکش». «نَه پراجایا، دهانِنا، تیاگِنَایکِه‌اَمریتَتوَم‌آناشوه» — «نه از طریق ثروت، نه از طریق فرزند، بلکه تنها با دست کشیدن است که به جاودانگی می‌رسند.» این دستور کتاب‌های هندی است. البتّه، در میان کسانی که بر تخت نشسته‌اند نیز دست‌کشندگان بزرگی بوده‌اند. امّا حتّی جاناکا (Janaka) هم باید دست می‌کشید؛ کدام دست‌کشنده‌ای از او بزرگ‌تر بود؟ امّا در روزگار ما همه می‌خواهند جاناکا نامیده شوند! همه «جاناکا»ی فرزندانند — فرزندانی نیمه‌برهنه، گرسنه، و بیچاره. کلمه جاناکا را تنها در همین معنا می‌توان بر آنان نهاد؛ آنان هیچ‌یک از آن اندیشه‌های درخشان و خداگونه جاناکای کهن را ندارند. اینانند جاناکاهای روزگار ما! کمی کمتر از این جاناکامآبی (Janakism)، و مستقیم به هدف بروید! اگر می‌توانید دست بکشید، دین خواهید داشت. اگر نمی‌توانید، ممکن است تمام کتاب‌های جهان را از شرق تا غرب بخوانید، همه کتابخانه‌ها را ببلعید، و بزرگ‌ترین پندیت (Pandit) شوید، امّا اگر تنها کارما کاندا (Karma Kanda) دارید، هیچ نیستید؛ روحانیتی در کار نیست. تنها از راه زهد است که به جاودانگی می‌رسند. این قدرت است، قدرت بزرگ، که حتّی به کیهان اهمیت نمی‌دهد؛ آنگاه است که «بَراهماندَم گوشپادایاتِه» — «تمام کیهان همچون گودالی که پای گاو می‌سازد می‌شود.»

زهد، این پرچم هند است، این بیرق هند که بر فراز جهان می‌افرازد، این اندیشه جاودان که هند بارها و بارها آن را به عنوان هشداری برای نژادهای رو به مرگ می‌فرستد، به عنوان هشداری برای هر استبدادی، به عنوان هشداری برای هر بدکاری در جهان. آری، ای هندوان، این بیرق را از دست مگذارید. آن را بلند نگه دارید. حتّی اگر ناتوانید و نمی‌توانید از جهان دست بکشید، آرمان را پایین نیاورید. بگویید: «من ناتوانم و نمی‌توانم از جهان دست بکشم»، امّا نکوشید ریاکار باشید، متن‌ها را تحریف کنید، بهانه‌تراشی کنید، و بخواهید خاک به چشم افراد ناآگاه بزنید. چنین نکنید، بلکه به ناتوانی خود اعتراف کنید. چرا که ایده بزرگ است، ایده زهد. چه اهمیّتی دارد اگر میلیون‌ها نفر در این راه شکست بخورند، اگر ده سرباز یا حتّی دو نفر پیروزمند بازگردند؟ خجسته باد آن میلیون‌های درگذشته! خونشان این پیروزی را خریده است. این زهد، آرمان یگانه در میان همه مکاتب گوناگون وِدایی است، به جز یکی، و آن فرقه والّابهاچاریا (Vallabhacharya) در ایالت بمبی است، و بیشتر شما آگاهید که در جایی که زهد وجود ندارد چه می‌آید. ما راست‌دینی (orthodoxy) می‌خواهیم — حتّی راست‌دینی وحشتناک، حتّی آنان که خود را در خاکستر می‌پوشانند، حتّی آنان که با دستان برافراشته می‌ایستند. آری، به آن‌ها نیاز داریم، هرچند غیرطبیعی باشند، چون آن ایده دست کشیدن را نگه می‌دارند و هشداری برای نژاد در برابر تسلیم‌شدن به ظرافت‌های زنانه‌ای می‌شوند که به هند خزیده، در ژرفای حیات ما ریشه دوانده، و تمام نژاد را به نژادی از ریاکاران بدل می‌کنند. ما باید کمی از ریاضت (Tapas) داشته باشیم. زهد هند را در روزگار کهن فتح کرد، هنوز هم باید هند را فتح کند. همچنان بلندترین و والاترین آرمان هندی است — این زهد. سرزمین بودا، سرزمین راماانوجا، راماکریشنا پارامَاهامسا (Ramakrishna Paramahamsa)، سرزمین زهد، سرزمینی که از روزگار کهن بر کارما کاندا پرخاش می‌شد، و حتّی امروز صدها تن هستند که همه چیز را رها کرده‌اند و جیوانموکتا (Jivanmukta) شده‌اند — آیا این سرزمین آرمان‌هایش را وا می‌گذارد؟ هرگز. شاید افرادی باشند که مغزشان از آرمان‌های مُرَفّه غربی گِل‌آلود شده؛ شاید هزاران و صدها هزار تن باشند که از لذّت سرمست شده‌اند، این لعنت غرب — حواسّ — لعنت جهان؛ با این همه، هزاران تن دیگر در این سرزمین مادری‌ام خواهند بود که دین برایشان همیشه یک واقعیت است، و همیشه آماده دست‌کشیدن بدون محاسبه هزینه‌اند، اگر نیاز باشد.

آرمان دیگری که در همه مکاتب ما بسیار رایج است و می‌خواهم پیش رویتان بگذارم؛ این نیز موضوعی بسیار گسترده است. این ایده ویژه که دین باید تجربه شود تنها در هند وجود دارد. «نایام‌آتما پراوَچانِنا لابهیو، نَه مِدهایا نَه بَهونا شروتِنا» — «به این آتمن نه از طریق سخنرانی بسیار، نه از طریق قدرت عقل، نه از طریق مطالعه فراوان کتاب‌های مقدّس می‌توان رسید.» نه، تنها کتاب مقدّسی در جهان که اعلام می‌کند حتّی با مطالعه کتاب‌های مقدّس هم نمی‌توان به آتمن دست یافت، از آن ماست — نه سخن، نه سخنرانی، نه هیچ‌یک از اینها، بلکه باید آن را تجربه کرد. از مرشد (Guru) به شاگرد می‌رسد. هنگامی که این بینش برای شاگرد حاصل شود، همه چیز روشن می‌گردد و ادراک مستقیم پیروی می‌کند.

یک ایده دیگر. در بنگال رسم ویژه‌ای وجود دارد که کولا‌گورو (Kula-Guru) یا وراثت مرشدی نام دارد. «پدرم مرشد شما بود، اینک من مرشدتان خواهم بود. پدرم مرشد پدرتان بود، من نیز مرشد شما خواهم بود.» مرشد کیست؟ به شروتی‌ها بازگردیم — «آنکه راز وداها را می‌داند»، نه کتاب‌خوران، نه دستورزبان‌دانان، نه پندیت‌ها به معنای کلّی آن، بلکه آنکه معنا می‌داند. «یاثا کهاراش‌چاندَنابهاراواهی، بهاراسیا وِتّا، نَه تو چاندَناسیا» — «الاغی که بار صندل حمل می‌کند تنها سنگینی چوب را می‌داند، امّا نه کیفیت‌های ارزشمند آن را»؛ پندیت‌های اینچنینی همین‌گونه‌اند. ما چنینی‌ها را نمی‌خواهیم. اگر معرفت (Jnana) مستقیم ندارند چه می‌توانند بیاموزند؟ هنگامی که در این شهر کلکتّه نوجوان بودم، از جایی به جایی در جستجوی دین می‌رفتم، و در هر جا پس از شنیدن سخنرانی‌های بسیار پُرهیاهو، از سخنران می‌پرسیدم: «آیا خدا را دیده‌اید؟» آن مرد از این ایده دیدن خدا مات می‌ماند؛ و تنها کسی که به من گفت «دیده‌ام» راماکریشنا پارامَاهامسا بود، و نه‌تنها این، بلکه گفت: «من راه دیدن او را نیز به تو نشان خواهم داد.» مرشد مردی نیست که متون مقدّس را پیچ‌وتاب دهد. «واگوَیکهاری شابدَجاهاری شاستراوْیاکهیانَکاوشالام، وَیدوشیام ویدوشام تَدوَد بهوکتایِه نَه تو موکتایِه» — «روش‌های گوناگون پراکندن کلمات، روش‌های گوناگون توضیح متون کتاب‌های مقدّس، اینها برای لذّت دانشمندانند، نه برای رهایی.» شروتریا (Shrotriya)، آنکه راز شروتی‌ها را می‌داند، اَوریجیناه (Avrijina)، بی‌گناه، و اَکاماهاتا (Akamahata)، دست‌نخورده از آز — آنکه نمی‌خواهد با آموختن به شما پول درآورد — اوست شانتا (Shanta)، ساد‌هو (Sadhu)، که همچون بهار می‌آید و برگ‌ها و شکوفه‌ها را به گیاهان گوناگون ارزانی می‌دارد امّا از گیاه چیزی نمی‌طلبد، زیرا سرشت خودش نیکی کردن است. نیکی می‌کند و همین. چنین است مرشد: «تیرناه سوایام بهیمابهاواارناوام، جاناان‌اهِتونانیان‌اَپی تاراینتَه» — «آنکه خود از این اقیانوس هولناک زندگی گذر کرده، و بدون هیچ قصد سودی برای خویش، دیگران را نیز در گذر از این اقیانوس یاری می‌دهد.» این مرشد است، و بدانید که هیچ‌کس جز او نمی‌تواند مرشد باشد، زیرا «اَویدیایام‌انتَرِه وَرتَمانَه، سوایام دهیراه پَندیتَم‌مانیامانَه، دَندرَمیامانَه پَریانتی مودهَه، اَندهِنَیوَه نییامانَه یاثاندهَه» — «آنان که خود در تاریکی فرو رفته‌اند، امّا در غرور دلشان، می‌پندارند همه چیز می‌دانند، این بی‌خردان می‌خواهند به دیگران کمک کنند، و به هر سو می‌روند در راه‌های کج بسیار، تلوتلو خورده، و این‌گونه همچون کور که کور را راه می‌برد، هر دو در گودال می‌افتند.» این را وداها می‌گویند. آن را با رسم امروزتان مقایسه کنید. شما اهل ودانتا هستید، بسیار متشرّع هستید، مگر نه؟ هندوان بزرگ و بسیار متشرّع هستید. آری، آنچه می‌خواهم این است که شما را متشرّع‌تر کنم. هرچه متشرّع‌تر باشید، معقول‌تر هستید؛ و هرچه بیشتر به تشرّع مدرن فکر کنید، بیشتر احمق هستید. به تشرّع کهنتان بازگردید، زیرا در آن روزگار هر صدایی که از این کتاب‌ها برمی‌خاست، هر طپش، از دلی نیرومند، استوار، و صادق برمی‌آمد؛ هر نُت راست بود. پس از آن انحطاط فرا رسید — در هنر، در علم، در دین، در همه چیز، انحطاط ملّی. فرصتی برای بررسی علل نداریم، امّا تمام کتاب‌هایی که از آن دوره نوشته شده بوی وبا دارند — پوسیدگی ملّی؛ به جای نیرو، تنها ناله و گریه. بازگردید، به آن روزگار کهن بازگردید که در آن نیرو و سرزندگی بود. یک‌بار دیگر نیرومند شوید، جرعه‌جرعه از این چشمه کهن بنوشید، و این تنها شرط حیات در هند است.

بر اساس آموزه اهل وحدت وجود، این فردیّتی که امروز داریم یک پندار است. این در سراسر جهان یک مسئله لاینحل بوده است. وقتی به مردی می‌گویی که فرد نیست، چنان می‌ترسد که فردیّتش — هر چه که باشد — از دست برود! امّا اهل وحدت وجود می‌گویند هرگز هیچ فردیّتی نبوده، شما در هر لحظه از زندگی‌تان در حال تغییر بوده‌اید. کودک بودید و به شیوه‌ای فکر می‌کردید، اکنون مردی هستید و به شیوه دیگری فکر می‌کنید، دوباره پیر خواهید شد و به شکل دیگری فکر خواهید کرد. همگان در حال تغییرند. اگر چنین است، فردیّت شما کجاست؟ مسلّماً نه در جسم، نه در ذهن، نه در اندیشه. و ماوراء آن آتمن شماست، و اهل وحدت وجود می‌گویند این آتمن خود برهمن است. دو بی‌کران نمی‌تواند وجود داشته باشد. تنها یک فرد وجود دارد و آن بی‌کران است. به بیانی ساده، ما موجوداتی عاقلیم و می‌خواهیم استدلال کنیم. و استدلال چیست؟ رده‌بندی است، بیش‌وکم، تا آنجا که دیگر نمی‌توانید ادامه دهید. و محدود تنها می‌تواند آرامش نهایی‌اش را بیابد هنگامی که در بی‌کران رده‌بندی شود. یک چیز محدود بگیرید و به تجزیه آن بپردازید، امّا جایی آرامش نخواهید یافت مگر اینکه به غایت یا بی‌کران برسید، و اهل وحدت وجود می‌گویند این بی‌کران است که تنها وجود دارد. همه چیز دیگر مایاست، هیچ چیز دیگر وجود راستین ندارد؛ هر آنچه از وجود در هر چیز مادّی‌ای هست، همان برهمن است؛ ما این برهمنیم، و شکل و همه چیز دیگر مایاست. شکل و صورت را بردارید، و من و شما همه یکیم. امّا باید از این واژه «من» برحذر باشیم. مردم معمولاً می‌گویند: «اگر من برهمنم، چرا نمی‌توانم این کار و آن کار را بکنم؟» امّا این واژه را در معنای دیگری به کار می‌برند. به محض اینکه می‌اندیشید مقیّدید، دیگر برهمن نیستید، آن خودی که هیچ نمی‌خواهد، که نورش درون است. همه لذّت‌ها و بهجت‌هایش درون است؛ کاملاً از خود خشنود است، هیچ نمی‌خواهد، انتظار هیچ ندارد، کاملاً بی‌بیم، کاملاً آزاد. این برهمن است. در آن همگی یکیم.

اکنون این، پس، به نظر می‌رسد نقطه اختلاف بزرگ میان ثنویان و اهل وحدت وجود باشد. می‌بینید که حتّی مفسّران بزرگی مثل شانکاراچاریا معنایی از متون استخراج می‌کنند که به نظر من گاهی موجّه نیست. گاهی می‌بینید راماانوجا با متونی به شیوه‌ای کار می‌کند که چندان روشن نیست. این ایده حتّی میان پندیت‌های ما وجود داشته که تنها یکی از این مکاتب می‌تواند درست باشد و بقیّه باید نادرست باشند، با اینکه در شروتی‌ها ایده‌ای دارند، والاترین ایده‌ای که هند هنوز باید به جهان بدهد: «اِکام سَدویپرا بَهودها وَدَنتی» — «آنچه هست یکی است؛ حکیمان آن را به نام‌های گوناگون می‌خوانند.» این موضوع اصلی بوده، و پرداختن به تمام این مسئله حیات ملّت به معنای پرداختن به همین موضوع است — «اِکام سَدویپرا بَهودها وَدَنتی». آری، جز بسیار اندکی از دانشمندان، منظورم را پی‌ریزی کنم، جز بسیار اندکی از مردان روحانی در هند، ما همیشه این را فراموش می‌کنیم. این ایده بزرگ را فراموش می‌کنیم، و خواهید دید که افرادی در میان پندیت‌ها هستند — به گمانم نود و هشت درصد — که معتقدند یا وحدت وجودی درست است، یا ویشیشتادوَیتیست (Vishishtadvaitist) درست است، یا ثنوی درست است؛ و اگر به وارانسی (Varanasi) بروید و پنج دقیقه بر یکی از گهَت‌ها (Ghats) بنشینید، نمایش آنچه می‌گویم را خواهید دید. می‌بینید کشمکشی واقعی چون گاوبازی بر سر این مکاتب و مسائل گوناگون در جریان است.

این‌گونه مانده است. آنگاه کسی آمد که زندگی‌اش تفسیر بود، که زندگی‌اش تجسّم آن هماهنگی‌ای بود که پس‌زمینه همه مکاتب گوناگون هند است — منظورم راماکریشنا پارامَاهامساست. این زندگی اوست که توضیح می‌دهد هر دوی اینها ضروری‌اند، که مثل نظریه‌های زمین‌مرکزی و خورشیدمرکزی در نجومند. هنگامی که کودکی نجوم می‌آموزد، نخست نجوم زمین‌مرکزی به او آموخته می‌شود، و ایده‌های مشابهی از نجوم را بر اساس زمین‌مرکزی می‌پردازد. امّا هنگامی که به نکات ظریف‌تر نجوم می‌رسد، نجوم خورشیدمرکزی لازم خواهد بود، و آن را بهتر خواهد فهمید. ثنویّت تصوّر طبیعی حواسّ است؛ تا زمانی که توسّط حواسّ مقیّدیم، نمی‌توانیم جز خدایی که تنها شخصی است و هیچ چیز جز شخصی ببینیم، و جهان را همان‌گونه که هست خواهیم دید. راماانوجا می‌گوید: «تا زمانی که می‌اندیشی جسمی، و می‌اندیشی ذهنی، و می‌اندیشی جیوا (Jiva) هستی، هر عمل ادراکی سه چیز به تو می‌دهد — آتمن، طبیعت، و چیزی که علّت هر دوست.» امّا در عین حال، حتّی ایده جسم نیز آنجا محو می‌شود که ذهن خود ظریف‌تر و ظریف‌تر می‌شود، تا آنجا که تقریباً ناپدید شده است، هنگامی که همه چیزهایی که ما را می‌ترسانند، ما را ناتوان می‌کنند، و ما را در این زندگی جسمانی زنجیر می‌زنند ناپدید شده‌اند. آنگاه و تنها آنگاه حقیقت آن آموزه کهن و بزرگ آشکار می‌شود. آن آموزه چیست؟

اِهَیوَه تَیرجیتَه سَرگو، یِشام سامیِه استهیتام مَنَه. نیردوشام هی سَمام بَرهما، تَسمادبَرهمَنی تِه استهیتَه.

اِهَیوَه تَیرجیتَه سَرگو، یِشام سامیِه استهیتام مَنَه. نیردوشام هی سَمام بَرهما، تَسمادبَرهمَنی تِه استهیتَه.

«حتّی در همین زندگی، کسانی که ذهنشان بر یکسانیِ همه چیز استوار است، چرخه تولّد و مرگ را فتح کرده‌اند، زیرا خداوند پاک و با همه یکسان است، و از این رو گویند چنینی‌ها در خدا زندگی می‌کنند.»

سَمام پَشیان هی سَرواتری، سَمَواستهیتَم ایشوَارَم. نَه هیناستی‌آتمانَا‌آتمانام، تَتو یاتی پَرام گَتیم.

سَمام پَشیان هی سَرواتری، سَمَواستهیتَم ایشوَارَم. نَه هیناستی‌آتمانَا‌آتمانام، تَتو یاتی پَرام گَتیم.

«این‌گونه با دیدن پروردگار در همه جا یکسان، حکیم آتمن را از خود آزار نمی‌دهد، و این‌گونه به عالی‌ترین مقصد می‌رسد.»